तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ५०३

प्रजासु प्राणधारणसिद्धिं दर्शयति । "प्राणस्य त्वा परस्याया इत्याह। प्रजास्वेव प्राणान्दधार।" इति। (५ प्र० । ८ अ० । ६ म०) ॥

प्रवर्ग्यस्य पूर्व्वदिक्ष्युद्वासनं विधत्ते । "शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवर्ग्यः। असौ खलु वा आदित्यः प्रवर्ग्यः। तं यद्दक्षिणा प्रत्यञ्चमुदञ्चमुद्वासयेत्। जिह्मं यज्ञस्य शिरो हरेत्। प्राञ्च- मुद्वासयति। पुरस्तादेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥ २ ॥ प्राञ्चमुद्वासयति । तस्मादसावादित्यः पुरस्तादुदेति।" इति । (५ प्र० । ६ अ० । ७ म०)। प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरोरूपस्य दक्षिणा- दिषु तिसृषु दिक्षूद्वासने सति 'शिरः', 'जिह्मं' कुटिलं यथा भवति तथा, हृतं स्यात्। अतः 'पुरस्तादेव' आर्ज्जवेन यज्ञशिरः- प्रतिधानाय प्रवर्ग्यं प्राङ्मुखमेव, 'उद्वासयेत्'। किञ्च प्रवर्ग्य- स्यादित्यरूपत्वात् आदित्यस्य च पुरस्तात् एवोदयात् प्रागु- द्वासनं युक्तं ॥

शफादीनां तत्रानयनं विधत्ते । "शफोपयमान्धवित्राणि धृष्टी इत्यन्ववहरन्ति । सात्मानमेवैनग्ँ सतनूं करोति।" इति । (५ प्र० । ८ अ० । ८ म०)। तप्तस्य महावीरस्य हस्तेन स्प्रष्टुमशक्य- त्वात् तद्धारणार्थौ काष्ठविशेषौ शफौ। उपयमः पात्रविशेषः धृष्टी अङ्गारनिर्हणार्थौ साधनविशेषौ । साधनान्तराणा- मप्युपदर्शनार्थः 'इति'शब्दः। एतानि सर्व्वाण्यपि महावीरमनु- प्रवर्ग्योद्वासनदेशे हरेयुः । तेन 'एनग्ँ' प्रवर्ग्यं, आत्मसहितं शरीरसहितं 'करोति' ॥

3 E