तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५०४ तैत्तिरीये आरण्यके

एतद्वेदनं प्रशंसति । “सात्मामुष्मिँल्लोके भवति । य एवं वेद ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ८ म०) ॥

साधनानां कारणं वृक्षविशेषं विधत्ते । “औदुम्बराणि भवन्ति । ऊर्ग्वा उदुम्बरः । ऊर्ज्जमेवावरुन्धे ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १० म०) । उदुम्बरफलस्य भक्ष्यत्वेनोग्पत्वात् तद्वृक्षेणोर्क्प्राप्तिः* ॥

गमनकाले साधनीभूतं सामगानं विधत्ते । “वर्त्मना वा अन्वेत्य ॥ ३ ॥ यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति । साम्ना प्रस्तोतान्वेति । साम वै रक्षोहा । रक्षसामपहत्यै ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ११ म०) ॥ गमनवेलायां प्रस्तोतुं सामगानेन सहितः† ‘प्रस्तोता’, तान् सर्व्वाननुगच्छेत् । साम्नो रक्षोघ्नत्वात् तद्गानं रक्षोऽपघाताय भवति ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण, सर्व्वे सहपत्नीकाः त्रिः साम्नो निधनमुपयन्ति । अर्द्धाचे द्वितीयं प्राप्यापरेणोत्तरवेदिं तृतीयमिति ॥ तदिदमुत्तरं विधास्यन्नादौ प्रस्तोतुर्निधनावृत्तिं विधत्ते । “त्रिर्निधनमुपैति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षाꣳस्यपहन्ति ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १२ म०) । पञ्चभागयुक्तस्य साम्नश्चरमो भागो ‘निधनं’, तत्तित्रवारं पठेत् । तेन लोकत्रयाद्रक्षसामपहतिर्भवति ॥

पत्नीसहितानां सर्व्वेषां प्रस्तोर्द्धानिधनभागाच्चारणं विधत्ते ।

---

* ऊर्ग्वत्प्राप्तिः इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† रक्षांसि चेद्रवन्मार्गेणैव पृष्ठत आगत्य यज्ञं हन्तुं गच्छन्ति । अतस्तत्परिहाराय सामगानेन सहित इति तै० पुस्तकपाठः ।
‡ प्रस्तोतृवत् इति तै० पुस्तकपाठः ।