तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५२२ तैत्तिरीये आरण्यके

धाय''। इति। (५ प्र०। १० अ०। ५ म०)। 'यत्र' यस्मिन् संवत्सरे, क्वचिद्देशविशेषे, 'उद्वासितं', 'एतं' प्रवर्ग्यं, 'वयाꣳसि' पक्षिणः, 'पर्य्यासते' परित आगत्योपविशन्ति, 'ताꣳ समां' तं संवत्सरं सर्व्वमपि, पक्षिणः, 'प्रजाः' पुत्रादीन्, 'पर्य्यासते' पुत्रादिशवदेहेषु प्रविशन्ति, प्रजा म्रियन्त इत्यर्थः। अतस्तेजोऽन्नकामराहित्येऽपि प्रजारक्षणार्थं, 'उत्तरवेद्यामेवोद्वासयेत्'॥

तत्रापि देशविशेषं विकल्पितं विधत्ते। “पुरो वा पश्चादोद्वासयेत्। पुरस्ताद्वा एतज्ज्योतिरुदेति। तत्पश्चान्निग्लोचति। स्वामेवैनं योनिमनूद्वासयति” इति॥ (५ प्र०। १० अ०। ६ म०)। उत्तरवेदेः पूर्व्वभागे पश्चिमभागे वा प्रवर्ग्यं 'उद्वासयेत्'। प्रवर्ग्यस्वरूपं इदं आदित्य'ज्योतिः', 'पुरस्तात्', 'उदेति', 'पश्चात्', अस्तमेति। ततस्तयोरुभयोरपि तदीयस्थानत्वात् स्वकीयमेव स्थानं 'अनु'सृत्य 'उद्वासयति'॥

अन्यं देशविशेषं विधत्ते। “अपां मध्य उद्वासयेत्। अपां वा एतन्मध्याज्ज्योतिरजायत। ज्योतिः प्रवर्ग्यः। स्व एवैनं योनौ प्रतिष्ठापयति” इति॥ ४॥ (५ प्र०। १० अ०। ७ म०)। 'एतत्' और्व्वविद्युत्स्वरूपं,* 'ज्योतिः', 'अपां मध्यादजायत'। 'प्रवर्ग्यः', च 'ज्योतिः'स्वरूपः। तस्मात् 'एनं' प्रवर्ग्यं, स्वकीय एव स्थाने 'प्रतिष्ठापयति'॥

देशान्तरं विधत्ते। “यं द्विष्यात्। यत्र स स्यात्। तस्यां

---

* 'एतत्' वैद्युतरूपमिति E, चिह्नितपुस्तकपाठः। 'एतत्' और्व्ववैद्युतरूपमिति H, चिह्नितपुस्तकपाठः।