तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५६ तैत्तिरीये आरण्यके

मा॑हुः परं॑ मृ॒त्युम् । प॒वमा॑नन्तु म॒ध्य॒मम् । अ॒ग्निरे॒वाव॑मो॒ मृ॒त्युः । च॒न्द्रमा॑श्चतु॒रुच्य॑ते^{(११)} ॥ ४ ॥ ^{(१२)}अ॒ना॒भो॒गाः परं॑ मृ॒त्युम् । पा॒पाः संय॑न्ति स॒र्वदा॑ । आ॒भो॒गास्त्वेव संय॑न्ति । यत्र॑ पु॒ण्यकृ॑तो॒ जनाः॑^{(१२)} ।

---

ते''(११) इति । इदमभिज्ञस्योत्तरं । योऽसावादित्यः 'अमुं', एव 'परं मृत्युं', पूर्वे महर्षयः 'आहुः' । आदित्यस्य परिस्पन्दबाहुल्येनायुषः क्षये सति मृत्योरलङ्घनीयत्वात् । 'पवमानं', वायुं 'मध्यमं', 'मृत्युमाहुः' । प्राणवायोर्नाडीष्वन्यथासञ्चारे सति तत्क्लेशेन मृत्युः प्राप्यते । स च प्राणायामकुशलैर्योगिभिः क्लेशेन समाधातुं शक्यते । तस्मान्मध्यमो मृत्युः । जाठराग्निर्यदा मन्दो भवति तदा व्याधिद्वारा मृत्युः प्राप्नोति स च चिकित्सकैरल्पप्रयासेन समाधातुं शक्यते तस्मात् 'अग्निरवमो मृत्युः' । 'चन्द्रमाः', ओषधीनामधिपतिः, तदनुग्रहाभावे सत्यन्नाभावान्मृत्युः प्राप्नोति । तस्मादसौ चतुर्थो मृत्युः ॥

अथ तृतीयामाह । (१२)“अनाभोगाः परं मृत्युं ० यत्र पुण्यकृतो जनाः”(१२) इति । 'पापाः' श्रुतिस्मृत्युल्लङ्घनेन पापमेवाचरन्तः पुरुषाः, 'अनाभोगाः' सुखलेशेनापि हीनाः कृमिकीटादयः सन्तः, 'सर्वदा परं मृत्युं', 'संयन्ति' कतिपयैरेवादित्यपरिस्पन्दैरल्पायुषः सन्तः पुनः पुनर्जायन्ते म्रियन्ते च, सेयं सर्वदा परं