तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६३

वा॒ष्टमो॑ऽग्नी॒नां । ए॒तेऽष्टौ॒ वसवः॑ क्षि॒ता इति॑⁽¹⁾। ⁽²⁾यथ॑- र्त्वे॑वा॒ग्नेर॑र्चिर्वर्णविशेषाः । नी॒लार्चि॑श्च पी॒तका॑र्चि॒श्चे- ति॑⁽²⁾। ⁽³⁾अथ॑ वा॒योरेका॑दशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य⁽³⁾। ⁽⁴⁾प्र॒भ्राज॑माना॒ व्य॑वदा॒ताः ॥ १ ॥ याश्च॑ वासुकि॒ वै॒द्यु॑ताः । रजताः प॑रु॒षा श्या॒माः ।

उपधानप्रदर्शनार्थः । अस्यामृच्यभिहितानि नामान्येवोपधान- मन्त्राः । अग्निस्तया देवतयाऽङ्गिरखद्ब्रुवासीदेत्येवं सर्वत्रोपधानं ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ⁽²⁾“यथर्त्वेवाग्ने ॰ पीतकार्चिश्चेति”⁽²⁾ इति । ऋतूननतिक्रम्य ‘यथर्तु’, यस्यर्त्तौर्यादृशो वर्णविशेषः । तस्मिन् ऋतौ ‘अग्नेः’, अपि ‘वर्णविशेषः’, तादृगेव भवति । एवं सति क्वचिदृत्तौ ‘नीलार्चिः’, क्वचिच्च ‘पीतार्चिः’, इत्या- दिकं द्रष्टव्यं ॥

कल्पः । प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः प्रभ्राजमान्य इत्ये- कादशरुद्राण्य इति । तदेतदुभयविधं विधत्ते । ⁽³⁾“अथ ॰ स्त्रीकस्य”⁽³⁾ इति । ‘अथ’ अग्नेरष्टविधस्य मन्त्रस्य कथनादन- न्तरम्, एकादशभिः पुरुषमूर्त्तिभिरेकादशभिः स्त्रीमूर्त्तिभिश्च युक्तस्य वायोरिष्टका उपधेयाः ॥

तत्र पूर्ववन्नामधेयरूपान् मन्त्रान् दर्शयति । ⁽⁴⁾प्रभ्राज- मानाः ॰ इत्येकादश”⁽⁴⁾ इति । अत्रापि प्रभ्राजमानास्तया देवतयाऽङ्गिरखद्ब्रुवासीदेत्यादिकं द्रष्टव्यं । ‘याश्च’, इत्युपन्यासा- र्थमुच्यते । नतु नामान्तःपाती वैद्युतपर्यन्ता ये उक्तास्ताः ‘इति’,