तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ६८१

य॒मो राजा॑ऽधितिष्ठ॑ति^{(८)*}। ^{(९)}य॒मो दा॑धार पृथि॒वीं य॒मो विश्व॑मि॒दं जग॑त् । य॒माय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒ यत्प्रा॒णद्वा॒यु- र॑क्षितं॑^{(९)}। ^{(१०)}यथा॒ पञ्च॒ यथा॒ षड॒ यथा॒ पञ्च॑द॒शर्ष॑यः । यमं॒ यो वि॒द्यात्स ब्रू॑याद्यथै॒क ऋषिवि॑जान॒ते^{(१०)}} ॥ २ ॥

---

प्रदेशाः येषां ते ‘हिरण्यकच्याः’, तान्, शोभनं धुरं रथवहनस्थान येषां ते ‘सुधुराः’, तान्, शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते अक्षिणी येषां ते ‘हिरण्याक्षाः’, तान्, पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैः अयोमयैः वलयैः युक्ताः शफाः येषां ते ‘अयःशफाः’, तान्, ‘अनशतः’, इति पाठे नाशरहितान्, अश्वान्, इति व्याख्येयं ॥

कल्पः । यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति, इति । तत्र प्रथमामाह । ^{(९)}“यमो दाधार ० प्राणद्वायुरक्षितं”^{(९)} इति । ‘पृथिवीं’, सर्वां ‘यमः’, ‘दाधार’ धृतवान् । तथा ‘विश्वं’ सर्वं, ‘इदं’ ‘जगत्’, ‘यमः’, धृतवान् । ‘यत्प्राणत्’ अस्मिन् जगति श्वासयुक्तं यत् अस्ति, यदन्यत् ‘वायुना रक्षितं’, वस्तु अस्ति, ‘सर्वमित्’ सर्वमेव, ‘यमाय’ यमार्थं, ‘तस्थे’ तस्थौ, अवस्थितं ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(१०)}“यथा पञ्च यथा षड् ० ऋषि- र्विजानते”^{(१०)} इति । ‘पञ्च’ भूतानि, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘षट्’ ऋतवः, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘पञ्चदश’ तिथयः, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘ऋषयः’,

---

* अधितिष्ठति E, k, चिह्नितपुस्तकद्वयभाष्यसम्मतः, F, चिह्नितपुस्तकदृतमूलसम्मतश्चायं पाठः।
4 N 2