तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६८२ तैत्तिरीये आरण्यके

(११)त्रिक॑द्रुकेभिः पत॑ति॒ षडु॒र्वीरेक॑मिद्बृ॒हत् । गाय॒त्री त्रि॒ष्टुप् छन्ंदा॑ꣳसि॒ सर्वा॒ ता यम आहि॑ता(११) । (१२)अ॒हर॑हर्नय॑मानो॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् । वैव॑स्वतो न तृ-

च वसिष्ठादयः, यथा वर्त्तन्ते, तं प्रकारं सर्वं ‘सः’ पुमान्, ‘ब्रूयात्’ वक्तुं शक्तः । कः पुमानिति स उच्यते, ‘यो यमं’, वेद सः पुमान् ‘ब्रूयात्,’ इत्यन्वयः । यमो हि नियन्तृत्वेन मृतर्त्तुतिथ्यादिकं सर्वं जगत् यथायथं प्रवर्त्तयति । अतो यमस्य माहात्म्यं विद्वान् इदमित्थमिति सर्वं वक्तुं शक्नोति । ‘यथा’, ‘एकः ऋषिः’ एक एव सर्वज्ञः परमेश्वरः, ‘विजानते’ विशेषेण जगत् जानाति, तमपि प्रकारान्तरं यममाहात्म्याभिज्ञ एव वक्तुमुत्सहते ॥

अथ तृतीयामाह । (११)“त्रिकद्रुकेभिः पतति ० यम आहिता”(११) इति । त्रिकद्रुकेभिर्ज्योतिर्गौरायुरीति त्रिकद्रुका इति सूत्रकारेणोक्तत्वात् ते त्रयो यागाः ‘त्रिकद्रुकाः’, तैर्यागैः ‘षट्’, ‘ऊर्वीः’ भूमीः, ‘पतति’ प्राप्नोति । ताश्च ऊर्व्यः शाखान्तरमन्त्रे समाम्नाताः, षएमोर्वीरꣳहंसस्यानु द्यौश्च, पृथिवी च 'आपश्च, ओषधयश्च, ऊर्कू सूनृता च इति । ‘बृहत्’ परं ब्रह्म, ‘एकमित्’ एकमेव । ‘गायत्र्यादीनितु ‘छन्दांसि’ छन्दोरूपेण व्यवस्थितानि । एवं नानाविधं यज्जगदस्ति ‘सर्वा ता’ तत् सर्वं जगत्, ‘यम आहिता’ यमे प्रतिष्ठितं, नियामकत्वादेव जगद्व्यवस्थाहेतुत्वं यमस्य युक्तमित्यर्थः ॥

अथ चतुर्थीमाह । (१२)“अहरहर्नयमानः ० मानवैर्यमः”(१)