तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३८६ तैत्तिरीये आरण्यके

निमन् यश्च॒ पूर्व॑: । तृतीयं॒ योनि॒मनु॑सञ्चरन्तं द्र॒प्सं जु॑- हो॒म्यनु॑स॒प्तहोत्रा॑:⁽२⁾ । ⁽३⁾इ॒मꣳ स॑मु॒द्रꣳ श॒तधा॑र॒मुत्सं॒ व्यच्य॑मानं॒ भुव॑नस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तन्दुहा॑ना॒मदि॑तिं॒ जना॑-

---

इति । 'द्रप्सः' बिन्दुः, सः 'पृथिवीमनु चस्कन्द', पृथिव्यां पतित इत्यर्थः । स च द्रप्सो हुतः सन् स्थानत्रयेऽनुसञ्चरति, द्युलोके, अ- न्तरिक्षलोके, भूलोके च । तदेतदभिप्रेत्य स्मर्यते, अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा इति । सोऽयमर्थो द्वामित्यादिनाऽभिधीयते । 'द्यामिमद्य योनिमनु' अन्तरिक्षरूपमिदं स्थानमनुसञ्चरति, 'यश्च पूर्वं' योपि पूर्वः* पृथि- वीमनुचस्कन्देतिपूर्वोक्तस्थानविशेषः, तमप्यनुसञ्चरति । 'तृतीयं योनिं' द्युलोकरूपमादित्यस्थानं, 'अनु', सञ्चरति । तमिमं त्रिषु स्थानेषु 'अनुसञ्चरन्तं', 'द्रप्सं', 'जुहोमि' मनसा हुतमिव भावयामि । कुत्र होम इति तदुच्यते, 'अनुसप्तहोत्राः', इति । यस्यान्दिशि द्रप्सः पतितः तद्वतिरिक्ता होमयोग्याः, सप्त दिशो याः सन्ति, तास्वनु- क्रमेण जुहोमि । यथा अयं द्रप्सः हुतः आदित्यादिस्थानत्रयेषु सञ्चरन् उपकरोति तथा भावयामीत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ⁽३⁾"इमꣳ समुद्रꣳ ० परमे व्योमन्"⁽३⁾ इति । हे 'अग्ने', 'इमं' कुम्भं, 'जनाय' प्रेतपुरुषार्थं, 'मा हिꣳसीः'

---

* योऽपि पय इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।