तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७८० तैत्तिरीये आरण्यके

सरस्वति॒ शुतु॑द्रि॒ स्तोमं॑ꣳ सचता परु॒ष्णि॒या । अ॒सि॒क्नि॒- या म॑रुद्वृधे वि॒तस्त॒यार्जी॑कीये शृणु॒ह्या सु॒षोम॑या⁽५४⁾ ।⁽५५⁾ ऋ॒तं च॑ स॒त्यं चा॒भी॑द्धा॒त्तप॒सोध्य॑जायत । ततो॒ रात्रि॑र- जायत॒ ततः॑ समु॒द्रो अ॑र्ण॒वः ॥ १३ ॥ समु॒द्राद॑र्ण॒वादधि॑संवत्स॒रो अ॑जायत । अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ वि॒दध॒द्विश्व॑स्य मिष॒तो व॒शी । सू॒र्य्या॒च॒न्द्रम॒सौ धा॒ता य॑थापू॒र्व्वमकल्पयत् । दिव॑ञ्च पृथि॒वीं चा॒न्तरि॑क्ष-

---

'आर्जीकीये', इत्यनयोर्नद्योः सम्बोधनद्वयं । "परुष्ण्या असि- क्निया वितस्तया सुषोमया" इति पदचतुष्टयं तृतीयान्तं नदीचतुष्टयवाचकं ॥

जले निमग्नस्य प्राणायामार्थमघमर्षणसूक्तमाह । ⁽५५⁾"ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसः ० दिवञ्च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो सुवः"⁽५५⁾ इति । 'ऋतं' मानसं यथार्थसङ्कल्पनं । 'सत्यं' वाचिकं यथार्थभाषणं । 'च'काराभ्यामन्यदपि शास्त्रीयं धर्मजातं समुच्चीयते । तत् सर्व्वं 'अभीद्धात्' अभितः प्रकाशमानात् परमात्मनः, उत्पन्नं । कदा समुत्पन्नं, इति उच्यते । 'तपसोधि' स्रष्टव्यपर्यालोचनरूपात् तपसः ऊर्द्धं । स तपस्तप्त्वा इदꣳ सर्व्वमसृजत इति श्रुत्यन्तरात् । यस्य ज्ञानमयन्तप इति श्रुत्य- न्तराच्च । 'ततः' स्वप्रकाशात् परमेश्वरात्, 'रात्रिः', उत्पन्ना ।