तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८०८ तैत्तिरीये आरण्यके

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ सं॑विदान॒स्त्रीणि॒ ज्योतीँ॑षि सच- ते॒ स षो॒डशी॑^(७)। ^(८)वि॒धर्त्ता॑र॒ꣳ हवा॑महे॒ वसोः॑ कु॒विद्-

प्रजा, ‘यस्मात्’ परमेश्वरात्, ‘परा’ व्यतिरिक्ता, ‘न’, भवति । नापि पूर्वभाविनो व्यतिरिक्तत्वमुच्यते, सृष्टेः पूर्वं ‘किञ्चन’ कि- मपि ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्तु, ‘नैवाम्’, “एकमेवाद्वितीयम्” इति श्रुत्यन्तरात् । नापि चेतनस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वमित्युच्यते । यः, परमेश्वरः, ‘विश्वा भुवनानि’ सर्वलोकवर्त्तीनि शरीराणि, ‘आविवेश’ जीवरूपेण प्रविवेश । “अनेन जीवेन आत्मानु- प्रविश्य” इति श्रुत्यन्तरात् । सः ‘प्रजापतिः’ प्रजापालकः पर- मेश्वरः, ‘प्रजया’ स्वस्मादुत्पन्नया देवतिर्य्यगादिरूपया, ‘संविदानः’ संसर्गं तादात्म्यं लभमानो वर्त्तते । ‘सः’ परमेश्वरः, ‘त्रीणि ज्यो- तीँषि’ अग्न्यादित्यचन्द्ररूपाणि, ‘सचते’ समवैति, तादात्म्यसम्बन्धं प्राप्नोति । कीदृशः परमेश्वरः, ‘षोडशी’ प्रश्नोपनिषत्प्रोक्तषोडश- कलोपेतः । तत्र हि प्राणश्रद्धादिकं कृत्स्नमपि जगत् षोडशा- वयवरूपं । “परमात्मा ससर्ज वै” इति श्रुत्यन्तरात् । तथा सति मृद्धटन्यायेन कार्यकारणयोरव्यतिरेकात् षोडशकलारूपेण जगता सह तादात्म्यसम्बन्धादयं षोडशी इत्युच्यते ॥

अष्टमीमृचमाह । ^(८)“वि॒धर्त्ता॑र॒ꣳ हवा॑महे ॰ स॒वि॒तारं॑ नृ- चक्ष॑सं”^(८) इति । यथोक्तब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानलाभाय परमेश्वरप्रार्थना- रूपाः केचिन्मन्त्रा इत आरभ्योच्यन्ते । ‘वसोः’ धनस्य ब्रह्मज्ञान- रूपस्य, ‘विधर्त्तारं’ विशेषेण सम्पादयितारं, परमेश्वरं, ‘हवामहे’