तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८० | तैत्तिरीये आरण्यके

यत्॒ मधु॑ क्ष॒रन्ति॒ सिन्ध॑वः । माध्वी॒र्नः सन्त्वोष॑धीः (११) । (१२)मधु॒ नक्त॑मु॒तोषसि॒ मधु॑मत्पार्थि॑वग्ं॒ रजः॑ । मधु॒ द्यौ-

'वाताः' वायवः, 'मधु' माधुर्योपलक्षितं सुखं यथा भवति तथा, वान्तु इति शेषः । प्रबले तु वायौ रोगोत्पत्त्या तच्चज्ञानविघ्नः सम्पद्यते । अतः स माभूदिति वायोरानुकूल्यं प्रार्थ्यते । एवमुत्तरत्रापि तत्तदानुकूल्यं द्रष्टव्यं । 'सिन्धवः' नद्यः, 'मधु क्षरन्ति' इति मधुरं आरोग्यकरमुदकं सम्पादयन्त्वित्यर्थः । 'ओषधीः' व्रीहियवादयः, अपि 'नः' अस्माकं, 'माध्वीः' मधुराः पथ्यरूपाः, 'सन्तु' ॥

द्वादशीमृचमाह । (१२) 'मधु नक्तमुतोषसि ० रस्तु नः पिता”(१२) इति । 'नक्तं' रात्रौ, 'उत' अपि च, 'उषसि' प्रभाते, दिवसेऽपि, विद्यार्थिनः 'मधु' मधुरं अनुकूलं सुखं, 'अस्तु' कालकृतोऽपि विघ्नो माभूदित्यर्थः । 'पार्थिवं रजः' पृथिव्यामवस्थितं शयनादिस्थानगतं रजोऽपि, 'मधुमत्' माधुर्योपेतं, कण्टकपाषाणादिरहित्येनानुकूलं 'अस्तु' । 'नः' अस्माकं, 'पिता' पितृसदृशो, 'द्यौः', अपि 'मध्वस्तु' अतिवृष्ट्यादिप्रातिकूल्यरहितास्तु । “द्यौः पिता पृथिवी माता” इति मन्त्रान्तराद्द्दिवः पितृत्वं ॥

त्रयोदशीमृचमाह । (१३) “मधुमान्नो ० भवन्तु नः”(१३) इति। 'वनस्पतिः' चूतपनसादिः, 'नः' अस्मान् प्रति, 'मधुमान्' मधुरफलोपेतो जीवनहेतुः, 'अस्तु' । 'सूर्यः', अपि प्रभूतं सन्तापमकृत्वा, 'मधुमान्' माधुर्येण अनुकूलप्रकाशनेन युक्तः, 'अस्तु' । 'गावः',