तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८१२ तैत्तिरीये आरण्यके

सम॑ममृत॒त्वमा॑नट् । घृ॒तस्य॒ नाम॒ गुह्यं॒ यदस्ति॑ जि॒ह्वा दे॒वाना॑म॒मृत॑स्य॒ नाभि॑:।(१५)। ।(१६)व॒यं नाम॒ प्रब्र॑वामा

प्रपञ्चः 'मधुमान्' भोग्यत्वेन माधुर्य्ययुक्तः, 'उदारत्' उदगच्छत्, उत्पन्न इत्यर्थः । यथा लोके समुद्रात् तरङ्गा उत्पद्यन्ते । एवं हि चिदेकरसात् परमात्मनो जडं भोग्यजातं सर्वमुत्पन्नं । घृतुरणदीप्त्योरिति धातोरुत्पन्नो घृतशब्दः। 'घृतं' दीप्तं, स्वप्रकाशं ब्रह्मेत्यर्थः। तस्य ब्रह्मणो यत् 'नाम' प्रणवरूपं, 'गुह्यं' सर्ववेदेषु गोप्यमस्ति । तथा च कठैराम्नातं । “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति प्रस्तुत्य तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमि ओमित्येतत्” इति । तेन प्रणवरूपेण 'उपांशुना' ध्यानकाले शनैरुच्चार्य्यमाणेन, 'अमृतत्वं' उत्पत्तिविनाशरहितं ब्रह्मतत्त्वं, 'समानट्' सम्यगानशे, प्राप्नोतीत्यर्थः । तच्च प्रणवाख्यं नाम 'देवानां जिह्वा' देवैः ध्यानपरैः निरन्तरं उच्चार्य्यमाणत्वेन जिह्वेव सर्वदा मुखमध्ये वर्त्तते । किञ्चेदं प्रणवरूपं नाम 'अमृतस्य' विनाशरहितस्य मोक्षस्य, 'नाभिः' रथचक्रस्य नाभिरिवाश्रयभूतं । अनेन हि मुक्तिरूपं फलं प्राप्यते । अतएव कठैराम्नातं । “एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्” इति । एतस्यामृचि प्रणवस्य मोक्षसाधनत्वमुक्तं ॥

षोडशीमृचमाह । (१६)“वयं नाम ॰ श्रवमोङ्गार एतत्”(१६) इति । 'वयं' ज्ञानार्थिनः पुरुषाः, 'अस्मिन्' ज्ञान'यज्ञे', 'घृतेन' दीप्तेन स्वप्रकाशेन ब्रह्मणा निमित्तभूतेन, प्रणवरूपं 'नाम',