तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १० अनुवाकः । ८१३

घृ॒तेना॒स्मिन् य॒ज्ञे धा॑रयामा॒ नमो॑भिः । उप॑ ब्र॒ह्मा शृ॑- णवच्छ॒स्यमा॑नं॒ चतु॑ःशृङ्गोऽवमीद्गौ॒र ए॒तत्^(१६) । ^(१७)च॒- त्वारि॒ शृङ्गा॒ त्रयो॑ अस्य॒ पादा॒ द्वे शीर्षे स॒प्त हस्ता॑सो

'प्रब्रवाम' सर्वदा ध्यायन्त उच्चारयाम । ततः 'नमोभिः' नम- स्कारैर्युक्ता वयं, चित्ते ब्रह्मतत्त्वं सर्वदा 'धारयाम' । ज्ञानस्य यज्ञत्वं भगवतोक्तम् । “स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः” इति । 'शस्यमानं' अस्माभिः प्रणवेन स्तूयमानं, 'उपशृण्वत्' पार्श्ववर्त्तिभिस्तत्त्ववेदिभिः स्तूयमानं, 'एतत्' ब्रह्मतत्त्वं, 'चतुः- शृङ्गः' अकारोकारमकारनादरूपशृङ्गचतुष्टयोपेतः, 'गौरः' श्वेतः प्रणवाख्य ऋषभः, 'अवमीत्' वान्तवान्, ब्रह्मतत्त्वं प्रत्यपादयदित्यर्थः। अकारादीनां प्रणवमात्राणां शृङ्गत्वमुत्तरतापनीये श्रुतं । “शृङ्गे- ष्वष्टशृङ्गं संयोज्य” इति । निष्कामैरनुष्ठेयत्वेन निर्मलत्वात् प्रणवस्य गौरत्वं वृषभरूपत्वञ्च संहितोपनिषद्याम्नातं । “यश्छन्दसामृ- षभो विश्वरूपः” इत्येवमनेन प्रतिपादनमुपलक्ष्यते ॥

सप्तदशीमृचमाह । ^(१७)“चत्वारि शृङ्गाः ० मर्त्याँ आ- विवेश”^(१७) इति । 'शृङ्गाः' प्रणवस्य यान्यकारादीनि शृङ्गाणि, तानि 'चत्वारि' । 'अस्य' प्रणवप्रतिपाद्यत्वेन प्रणवरूपस्य ब्रह्मणः, 'त्रयः पादाः' पद्यते गम्यते ब्रह्मतत्त्वमेभिरिति पादाः, अध्यात्मं विश्वतैजसप्राज्ञाः। अधिदैवं विराड्ढिरण्यगर्भाव्याकृतानि । 'द्वे शीर्षे' उत्तमाङ्गस्थानीये चिदचिद्रूपे द्वे शक्ती । तथैव 'अस्य' ब्रह्मणः, भूर्वादयः 'सप्त' लोकाः, 'हस्तासः' हस्तस्थानीयाः ।