तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८१४ तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒स्य । त्रि॒धा ब॒द्धो वृ॑ष॒भो रो॑रवीति म॒हो दे॒वो मर्त्या॑ꣳ आवि॒वेश॑⁽१७⁾ ॥ २ ॥

⁽१८⁾त्रि॒धा हि॒तं प॒णिभि॑र्गु॒ह्यमा॑नं॒ गवि॑ दे॒वासो॑ घृ॒तमन्व॑विन्दन् । इन्द्र॒ एकं॒ सूर्य॑ एकं॑ जजान वे॒नादेकं॑ꣳ

---

'त्रिधा बद्धः' अकारोकारमकारेषु विश्वतैजसप्राज्ञैर्विराड्ढिरण्य- गर्भाव्याकृतैश्च त्रिःप्रकारेण सम्बद्धः, 'वृषभः' प्रणवः, 'महः' तेजोरूपं ब्रह्मतत्त्वं, 'रौरवीति' अतिशयेन प्रतिपादयति । तदेव प्रतिपाद्यं स्पष्टीक्रियते । 'देवः' परमेश्वरः, 'मर्त्यान्' मनुष्यदेहान्, 'आविवेश' सर्वतः प्रविष्टः । "स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः" इति श्रुत्यन्तरात् ॥

अष्टादशीमृचमाह । ⁽१८⁾"त्रिधा हितं ० निष्टतक्षुः"⁽१८⁾ इति । 'त्रिधा हितं' शरीरे विश्वतैजसप्राज्ञाख्येन त्रिप्रकारेण ब्रह्माण्डे विराड्ढिरण्यगर्भाव्याकृताख्येन च त्रिःप्रकारेणावस्थितं । 'घृतं' दीप्तं स्वप्रकाशं ब्रह्मतत्त्वं, 'देवासः' देववत् सात्विका अन्तर्मुखाः पुरुषाः, 'गवि'वाचि, तत्त्वमस्यादिवेदरूपायां, 'अन्वविन्दन्' अनुक्रमेण लब्धवन्तः । कीदृशं घृतं, 'पणिभिर्गुह्यमानं' पणव्यवहारे स्तुतौ चेति धातुः । पणिभिः स्तोतृभिः उपदेष्टृभिराचार्यैः परमरहस्यत्वेन गोप्यमानं । त्रिधा हितं इत्येतदेव विविच्यते । 'इन्द्रः' परमैश्वर्य- युक्तो विराट् पुरुषः, 'एकं' जागरणरूपं, 'जजान' उत्पादितवान् । 'सूर्य'शब्दस्तेजसमखिलेन हिरण्यगर्भमुपलक्षयति । स च हिरण्य- गर्भः 'एकं' स्वप्नरूपं, 'जजान' । वेनेति धातुः कान्तिकर्मा । 'वेनात्'