तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १० अनुवाकः। ८१५

स्व॒धया॒ निष्ट॑तक्षुः॥^{(१८)}\। ^{(१९)}यो दे॒वानां॑ प्रथ॒मं पु॒रस्ता॒द्विश्वा॑- धिको॑* रु॒द्रो म॒हर्षिः॑। हि॒र॒ण्य॒गर्भं॑ प॑श्यत॒ जाय॑मान॒ꣳ स नो॑ दे॒वः शु॒भया॒ स्मृत्या॒ संयु॑नक्तु^{(१९)}। ^{(२०)}यस्मा॒त् परं॑

---

सर्वदुःखरहित्येन कमनीयादव्याकृतात् एकं सुषुप्तरूपं निष्पन्न- मिति शेषः। स्वस्मिन्नेव धीयतेऽवस्थाप्यत इत्याश्रयान्तररहिता ब्रह्मरूपा चित् स्वधाशब्देनोच्यते। "स भगवः कस्मिन् प्रति- ष्ठित इति स्वे महिम्नि" इति श्रुत्यन्तरात्। तया 'स्वधया' ब्रह्म- रूपया चिता, पूर्वोक्ता इन्द्रसूर्य्येन्दवः 'निष्टतक्षुः' जागरणादिकं निष्पादितवन्तः। एताभ्यां द्वाभ्यां ऋग्भ्यां प्रणवतत्प्रतिपाद्यार्थौ प्रपञ्चितौ॥

एकोनविंशोमृचमाह। ^{(१९)}"यो देवानां ० स्मृत्या संयु- नक्तु"^{(१९)} इति। 'यः' देवः, 'हिरण्यगर्भं', 'पश्यत' साक्षात्क- रोति। कीदृशं हिरण्यगर्भं, 'देवानां प्रथमं' अग्नीन्द्रादीनां मध्ये आदिभूतं, 'पुरस्तात् जायमानं' अग्नीन्द्राद्युत्पत्तेः पूर्वमेवोत्पद्य- मानं। अनेन प्राथम्यं स्पष्टीकृतं। कीदृशो देवः, 'विश्वाधिकः' विश्वस्य जगतः कारणत्वेन तस्मादधिकः, 'रुद्रः' रुत्, वैदिकः शब्दः, तं द्रवति प्राप्नोति, वेदप्रतिपाद्य इत्यर्थः। 'महर्षिः' ऋषीणां अतीन्द्रियद्रष्टृणां मध्ये महान्, "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्य इत्यर्थः। 'स देवः' तादृशः परमेश्वरः, 'नः' अस्मान्, 'शुभया स्मृत्या' सर्वसंसारनिवर्त्तकत्वेन शोभनया

---

* विश्वाधिय इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः।
5 u