तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८१६ तैत्तिरीये आरण्यके

नाप॑रम॒स्ति किञ्चि॒द्यस्मा॒न्नाणी॑यो॒ न ज्यायो॑ऽस्ति॒ क- श्चि॑त् । वृ॒क्ष इ॑व स्तब्धो दि॒वि ति॑ष्ठ॒त्येक॒स्तेने॒दं पूर्णं॑ पुरु॑षेण॒ सर्व॑म् ॥(२०)। (२१)न कर्म॑णा॒ न प्र॒जया॒ धने॑न॒ त्यागे॑नैके

ब्रह्मतत्त्वानुस्मृत्या, 'संयुनक्तु' संयुक्तान् करोतु । सोऽयं मन्त्रो ब्रह्मविद्यालब्धये जपितव्यमिति मन्त्रलिङ्गादवगम्यते ॥

विंशीमृचमाह । (२०)“यस्मात् परं ० पुरुषेण सर्वं”(२०) इति । यदुक्तं शुभया स्मृत्या संयुनक्तु इति तत्र स्मरणीयं तत्त्व- मत्र निर्दिश्यते । 'यस्मात्' ब्रह्मतत्त्वात्, 'परं' उत्कृष्टं, 'अपरं' निकृष्टं वा वस्तु, 'किञ्चित्', अपि 'नास्ति' । 'यस्माद्' ब्रह्मतत्त्वात्, 'अणीयः' अत्यल्पं वस्तु, 'नास्ति' । तथा 'ज्यायः' अधिकमपि, 'कश्चित्' किञ्चिदपि वस्तु, 'नास्ति' । परापरशब्दाभ्यां गुणो- त्कर्षनिकर्षौ विवक्षितौ । ज्यायोणीयःशब्दाभ्यां परिमाणोत्कर्षा- पकर्षौ । सर्वप्रकारोत्कर्षापकर्षनिषेधेनाद्वितीयत्वं सिध्यति । यथा लोके 'वृक्षः' गमनागमनरहितः, एकत्रैव स्तब्धः, अवतिष्ठते, तद्व- दयमद्वितीयः 'एकः' परमेश्वरः, 'स्तब्धः' निर्विकारः, 'दिवि' द्योतनात्मके स्वप्रकाशस्वरूपे, 'तिष्ठति' । 'तेन पुरुषेण' पूर्णेन* चिदेकरसेन परमात्मना, 'सर्वमिदं' जगत्, 'पूर्णं', जगदाकारो नास्ति ब्रह्मतत्त्वमेवावस्थितमित्यर्थः ॥

एकविंशोमृचमाह । (२१)न कर्मणा ० यतयो विशन्ति”(२१) इति । यथोक्तब्रह्मतत्त्वानुस्मरणस्यान्तरङ्गं सर्वत्यागरूपं साधन-

---

* पुरुषेणेति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।