तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७८ तैत्तिरीये आरण्यके

अन्वे॑ति तु॒ग्रो व॑क्रिया॒न्तं । आय॑क्ष्मा॒न्त्सोम॑तृ॒त्सुषु॑^(८) । ^(९)स स॒ङ्ग्रामस्तमो॒द्योतः॑ । वाचो॒ गाः पि॑पाति॒ तत् । स तेजो॑भिः स्तवो॒ऽत्येत्य॒न्ये । रक्षसो॒ऽनन्वि॑ता॒श्च

---

सोम्या गिरः शब्दास्तनितरूपा यस्यासौ बङ्गोममगीः, बहुविधगर्जनयुक्त इत्यर्थः । तादृशं त्यं पूर्वोक्तं मेघं, 'विदित्वा', 'वशी' स्वाधीनमेघः, 'तुग्रः' आदित्यः, 'तुग्र'शब्दो रश्मिनाम, तद्वांस्तुग्रः । स च 'वक्रियां' वक्रं कुटिलं वृष्टिविमुखं, 'तं' मेघं, 'अन्वेति' वर्षयितुमनुगच्छति । किं कुर्वन्, 'सोमतृत्सुषु आयक्ष्मयान्' सोमेन तृप्यन्तीति सोमतृत्सवो यजमानाः, तेषु निमित्तभूतेषु, वृष्टेरागमनमायः तस्य प्रेरणमायक्षः तत् प्रेरणं यान् अप्राप्नुवन्, आयक्ष्मयान्, वृष्टिं प्रेरयितुमुद्यमं कुर्वन्नित्यर्थः । एतैरष्टभिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यात् ॥

कल्पः । स सङ्ग्राम इति द्वे इति । तत्र प्रथमामाह । ^(९)“स सङ्ग्रामः * अनन्विताश्च ये”^(९) इति । 'सः' आदित्यः, 'गाः' गवादीन् पशून्, 'तत्' अप्सु उदकं, 'पिपाति' पाययति । कीदृशीर्गाः, 'वाचः' शब्द्यन्तीः, पूर्वमुदकाभावात् तृषार्त्ताः सत्यो जलपानार्थं हम्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः । कीदृशः स आदित्यः, 'सङ्ग्रामः' समूहवाची ग्रामशब्दोऽत्र रश्मिसङ्घमाचष्टे । सम्प्राप्तो ग्रामो रश्मिसङ्घो येनासौ सङ्ग्रामः, रश्मिभिः पूर्ण इत्यर्थः । तमो द्यति खण्डयतीति 'तमोद्यः', अन्यैरश्वैः ऊतो