तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८२६ तैत्तिरीये आरण्यके

भा॒ती* विश्वस्या॑य॒तनं॑ म॒हत्^(७) । ^(८)सन्त॑त॒ग्ँ शि॒राभि॑- स्तु॒ लम्ब॑त्याकोश॒सन्नि॑भम् । तस्यान्ते॑ सुषिर॒ग्ँ सूक्ष्मं त- स्मि॑न्स॒र्वं प्रति॑ष्ठितं^(८) । ^(९)तस्य॒ मध्ये॑ म॒हान॒ग्नि॒र्विश्वा॑-

‘विश्वस्य’ सर्वस्य जगतः, ‘महदायतनं’। मनस्तावद्धृदयपुण्डरीके वर्त्तते। “चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्” इति श्रुत्य- न्तरात्। तेन च मनसा स्वप्नवत् सर्व्वमिदं जगत् कल्पितं। “मनोमूलमिदं द्वैतं यत्किञ्चित् सचराचरं” इति सम्प्रदायविद्- भिरुक्तत्वात्॥

अष्टमीमृचमाह। ^(८)“सन्ततग्ँ ० सर्वं प्रतिष्ठितं”^(८) इति। ‘आकोशः’ पद्मस्य मुकुलं, तत् ‘सन्निभं’ तत्सदृशं, हृदयकमलं ‘लम्बति’ शरीरमध्येऽधोमुखत्वेनावलम्बते। तच्च ‘शिराभिः’ ना- डीभिः, ‘सन्ततं’ परितः सम्यग् व्याप्तं। “शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः” इति श्रुत्यन्तरात्। ‘तस्य’ हृदयस्य, ‘अन्ते’ समीपे, ‘सूक्ष्मं’, ‘सुषिरं’ छिद्रं, सुषुम्णानाडीनालं, तिष्ठति ‘तस्मिन्’ सुषिरे, ‘सर्वं’ इदं जगत्, ‘प्रतिष्ठितं’ आश्रितं। तत्र मनसि प्रविष्टे सति सर्व- जगदाधारस्य ब्रह्मणोऽभिव्यज्यमानत्वात्॥

नवमीमृचमाह। ^(९)“तस्य मध्ये ० अजरः कविः”^(९) इति। ‘तस्य’ सुषुम्णानालस्य, ‘मध्ये’, ‘महान्’ प्रौढः, ‘अग्निः’, वर्त्तते। स च ‘विश्वार्चिः’ बहुज्वालोपेतः, अतएव ज्वालाविशेषैः परि- तोऽवस्थितासु सर्वासु नाडीसु संसरणात् ‘विश्वतोमुखः’ बहुविधे-

---

हृदयं तद्विजानीयादिति F चिह्नितपुस्तकपाठः।