तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके ११ अनुवाकः। ८२७

र्चिर्विश्वतो॑मु॒खः । सोऽग्र॑भुग्विभ॒जन् तिष्ठ॒न्नाहा॑रम॒जरः॒ क॒विः(९) । ति॒र्य॒गूर्ध्वम॑धःशा॒यी र॒श्मय॑स्तस्य॒ सन्ता॑- ता ॥ $^{(१०)}$सन्ता॒पय॑ति स्वं दे॒हमापा॑दत॒लमस्त॑कं । तस्य॑ म॒ध्ये व॒ह्निशि॑खा अ॒णीयो॑र्ध्वा व्य॒वस्थि॑ता(१०) । $^{(११)}$नील-

स्वरूपः, 'सः' अग्निः, 'अग्रभुक्' स्वस्य पुरतः प्राप्तमन्नं भुङ्क्ते इति 'अग्रभुक्'। स च भुक्तं 'आहारं', शरीरे सर्वावयवेषु 'विभजन्' प्रसारयन्, 'तिष्ठन्' अवस्थित इत्यर्थः । तथा च भगवतोक्तं । "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधं" इति ॥ तस्माद् भुक्त- मन्नमसौ जरयति न तु स्वयं जीर्यत इति 'अजरः' । अतएव 'कविः' अभिज्ञः, कुशल इत्यर्थः ॥

दशमोमृचमाह । (१०)"सन्तापयति ॰ अणीयोर्ध्वा व्यवस्थि- ता"(१०) इति । पादतलमारभ्य मस्तकपर्यन्तं कृत्स्नमपि स्वकीयं 'देहं', सर्वदा 'सन्तापयति' । सोऽयं शरीरगतः सन्तापः अग्निस- द्भावे लिङ्गं । 'तस्य' ज्वालाविशेषैः कृत्स्नदेहव्यापिनोऽग्नेः, 'मध्ये', 'वह्निशिखा' काचित् ज्वाला, 'अणीया' अत्यन्तसूक्ष्मा, 'ऊर्ध्वा' सुषुम्णानाडीनालेनोर्ध्वब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं प्रसृत्य, 'व्यवस्थिता' विशे- षेणावस्थिता ॥

एकादशोमृचमाह । (११)"नीलतोयदमध्यस्थात् ॰ भास्व- त्यणूपमा"(११) इति । तोयं उदकं ददातीति 'तोयदः' मेघः, स च वर्षितुं जलपूर्णत्वान्नीलवर्णः । तादृशस्य मेघस्य मध्ये स्थिता