तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८१८ | तैत्तिरीये आरण्यके

तो॒यद॑मध्य॒स्था वि॒द्युल्ले॑खेव॒ भास्व॑रा । नी॒वार॒शूक॑वत्त॒न्वी पी॒ता भा॑स्वत्य॒णूप॑मा^{(११)} । ^{(१२)}तस्या॑: शिखा॒यार्मध्ये॑ प॒रमा॑त्मा व्य॒वस्थि॑तः । स ब्र॒ह्मा॒ स शि॒वः॒ स हरि॒: सेन्द्रः॒ सोऽक्ष॑रः पर॒मः स्व॒राट्^{(१२)} ॥ २ ॥

‘विद्युल्लेखेव’, सेयं पूर्वोक्ताग्निशिखा ‘भास्वरा’ प्रभावती, ‘नीवारबीजस्य ‘शूकं’ दीर्घं पुच्छं, यथा तनु भवति, तद्वदियं शिखा ‘तन्वी’ । बाह्यवह्निज्वालेव ‘पीता भास्वती’ पीतवर्णा दीप्तियुक्ता, भवेत् । सा च ‘अणूपमा’ लौकिकीनां तनूनां सूक्ष्मवस्तूनां उपमा भवितुं योग्या ॥

द्वादशीमृचमाह । ^{(१२)}“तस्याः शिखाया ० परमः स्वराट्”^{(१२)} इति । ‘तस्याः’ पूर्वोक्ताया वह्निशिखायाः, ‘मध्ये,’ जगत्कारणभूतः ‘परमात्मा’, । विशेषेण ‘अवस्थितः’ । तस्योपासनार्थमल्पस्थानत्वेऽपि न स्वयमल्पः, किन्तु सर्वदेवात्मकः ‘ब्रह्मा’ चतुर्मुखः, ‘शिवः’ गौरीपतिः, ‘इन्द्रः’ स्वर्गाधिपतिः, ‘अक्षरः’ जगद्धेतुर्मायाविशिष्टोऽन्तर्यामी ईश्वरः । “क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इति भगवतोक्तत्वात् । ‘परमः’ मायारहितः शुद्धः चिद्रूपः । अत एव पारतन्त्र्याभावात् ‘स्वराट्’ स्वयमेव राजा । सहस्रशीर्षमित्यादिवाक्यप्रतिपाद्यं* तत्त्वं पद्मकोशप्रतीकाशमित्यादिवाक्योक्तप्रकारेण ध्यायेदिति तात्पर्यार्थः ॥

---

* प्रतिपादितमिति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः ।