तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्र॒भुर्गात्रा॑णि॒ पर्ये॑षि वि॒श्वत॑: । अत॑प्ततनू॒र्न तदामो॑ अ॒श्नुते । शृ॒तास॒ इद्वह॑न्त॒स्तत्स॑माश॒त⁽२⁾ । ⁽३⁾ब्र॒ह्मा दे॒- वानां॑⁽३⁾ । ⁽४⁾अ॒सतः॒ सद्ये तत॑क्षुः ॥ १ ॥

---

सन्, 'विश्वतः' सर्वतः, 'गात्राणि' यज्ञाङ्गानि, 'पर्येषि' व्या- प्नोषि । पवित्रेणाशोधितस्य यज्ञाङ्गत्वं नास्ति शोधितस्य तु सोमस्य यज्ञाङ्गत्वमस्तीत्यत्र हविरन्तरं दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्यते । 'अतप्ततनूः' अतप्ता तनूः स्वरूपं यस्य पुरोडाशादेः सोऽयं अतप्ततनूः तादृशः पुरोडाशः, 'आमः' अपक्वः सन्, 'तत्' यज्ञाङ्गत्वं 'नाश्नुते' न व्याप्नोति । यो विदग्धः स नैर्ऋतो यो- ऽशृतः स रौद्र इति श्रुतेः । 'शृतास इत्' पक्वा एव पुरो- डाशादयः, 'वहन्तः' यज्ञं निर्वहन्तः, 'तत्' यज्ञाङ्गत्वं, 'समा- शत' सम्यक् प्राप्तवन्तः । यः शृतः स देव इति श्रुतेः । अपक्वस्य पुरोडाशादेर्यज्ञाङ्गत्वं यथा नास्ति, पक्वस्य तु यथा विद्यते, तथा पवित्रेणाशोधितस्य सोमस्य यज्ञाङ्गत्वं नास्ति, शोधितस्य तु विद्यत इत्यभिप्रायः ॥

अथ तृतीयमन्त्रप्रतीकं दर्शयति । ⁽२⁾"ब्रह्मा देवानां"⁽२⁾ इति । ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामित्ययं मन्त्रः त्वमग्ने बृहद्वय इत्यनुवाके व्याख्यातः ॥

अथ चतुर्थमन्त्रमाह । ⁽४⁾"असतः ॰ शङ्कुतोऽवमन्"⁽४⁾ इति । असच्छब्देन जगत्कारणमव्यक्तावस्थापन्नमुच्यते । सच्छब्देन व्य-