तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८८२ तैत्तिरीये आरण्यके

परि॑गृहीतं॒ धर्मे॑न्नातिदुश्च॒रं* तस्मा॑द्ध॒र्मे र॑मन्ते$^{(६)}$ $^{(७)}$प्र॒जन॒ इति॒ भूया॑ꣳस॒स्तस्मा॒द् भूयि॑ष्ठाः प्र॒जाय॑न्ते॒ तस्मा॒द् भूयि॑ष्ठाः प्र॒जन॑ने रमन्ते$^{(७)}$ $^{(८)}$अ॒ग्नय॒ इत्या॑ह॒ तस्मा॒द्-

---

षष्ठं मतमाह । $^{(६)}$“धर्म इति ॰ तस्माद्धर्मे रमन्ते”$^{(६)}$ इति । स्मृतिपुराणप्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपोऽत्र ‘धर्मः’, विवक्षितः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुः ‘इति’, राजामात्यादयः प्रभवो ‘मन्यन्ते । तडागादिरूपेण ‘धर्मेण’, ‘सर्वं’, ‘इदं’ जगत्, ‘परिगृहीतं’, सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तुष्यन्ति । तादृशात् ‘धर्मात्’, अन्यत् ‘अतिदुश्चरं’, ‘न’, अस्ति । ‘तस्मात्’ कारणात्, ‘धर्मे रमन्ते’, प्रभवः ॥

सप्तमं मतमाह । $^{(७)}$“प्रजन इति ॰ प्रजनने रमन्ते”$^{(७)}$ इति । ‘प्रजनः’ पुत्रोत्पादनं, तस्यैवोत्तमसाधनत्वं ‘भूयांसः’ अतिबहवः प्राणिनः, मन्यन्ते । धनिकैर्दरिद्रैः शिष्टैरशिष्टैः पण्डितैश्च सर्वैरपि पुत्रोत्पादनायातिशयेन प्रयतमानत्वात्$^\dagger$ ‘तस्मात्’, एकैकस्य पुरुषस्य ‘भूयिष्ठाः’ भूरिशः, द्वित्राः पञ्चषा इत्येवं बहवोऽपत्यविशेषा उत्पद्यन्ते । ‘तस्मात्’ कारणात्, ‘भूयिष्ठाः’ अतिबहवः$^\ddagger$ प्राणिनः, प्रजोत्पादने ‘रमन्ते’ ॥

अष्टमं मतमाह । $^{(८)}$“अग्नयः ॰ आधातव्याः”$^{(८)}$ इति ।

---

* दुष्करमिति J, N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
$\dagger$ प्रयतमानत्वादिति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
$\ddagger$ अतिबहुला इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।