तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८६० तैत्तिरीये आरण्यके

लो॒को बृ॒हत्तस्मा॑द्धो॒मं प॑र॒मं वद॑न्ति॑^{(९)} । ^{(१०)}अ॒ग्नि॒हो॒त्रꣳ सा॒यं प्रा॒तर्गृ॒हाणां॒ निष्कृ॑तिः॒ स्विष्टꣳ॑ सुहु॒तं य॒ज्ञक्र॑तूनां॒ प्राय॑णꣳ सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ ज्योति॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रं प॑र॒मं वद॑न्ति॑^{(१०)} । ^{(११)}य॒ज्ञ इति॑* य॒ज्ञेन॑

कश्चेति प्रशस्यते । 'अन्वाहार्यपचनः' दक्षिणाग्निः, 'यजुर्वेदान्तरिक्ष'लोक'वामदेव्य'सामात्मकः । 'आहवनीयाग्निस्तु 'सामवेद'- 'स्वर्गलोकबृहत्'-सामात्मकः । अन्यत् पूर्ववत् ॥

नवमं साधनमाह । ^{(१०)}“अग्निहोत्रꣳ ॰ परमं वदन्ति”^{(१०)} इति । ‘सायम्प्रातः’, च अनुष्ठितं ‘अग्निहोत्रं’, ‘गृहाणां’, ‘निष्कृतिः’ क्रयसाधनं मूल्यं, अग्निहोत्राभावे क्षुधितोऽग्निर्गृहान् दहेत् । किञ्च, अग्निहोत्रं, ‘स्विष्टं’ शोभनयागरूपं, ‘सुहुतं’ शोभनहोमरूपं । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । तस्य द्रव्यस्याग्नौ प्रक्षेपः होमः । किं च, एतत्, ‘यज्ञक्रतूनां’, ‘प्रायणं’ प्रारम्भः । अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणं चातुर्मास्य- निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञाः । क्रतुशब्दो यूप- वत्सु सोमयागेषु रूढः । अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः† षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चेति सप्त सोमसंस्थाः क्रतवः । तेषां सर्वेषां यज्ञक्रतूनां प्रारम्भकं ‘अग्निहोत्रं’ । अत एव* स्वर्गस्य ‘लोकस्य’, ‘ज्योतिः’ प्रकाशकं । अन्यत् पूर्ववत् ॥

दशमं साधनमाह । ^{(११)}“यज्ञ इति यज्ञेन ॰ परमं वद-

---

* यज्ञो हि देवानामिति F, चिह्नितपुस्तकेऽधिकः पाठः ।
† उक्थ इति F, चिह्नितपुस्तकपाठः ।