तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः। ८९१

हि दे॒वा दि॒वङ्ग॑ता य॒ज्ञेनासु॑रा॒नपानु॑दन्त य॒ज्ञेन॑ द्वि॒षन्तो॑ मि॒त्रा भ॑वन्ति य॒ज्ञे सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्माद्य॒ज्ञं पर॑मं वद॑न्ति^{(११)}। ^{(१२)}मान॒सं वै प्रा॑जाप॒त्यं प॒वित्रं॑ मान॒सेन॒ मन॑सा सा॒धु प॑श्यति मान॒सा ऋष॑यः प्र॒जाअ॑सृजन्त मान॒से सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मान्मान॒सं पर॑मं वद॑न्ति^{(१२)}।

---

न्ति"^{(११)} इति । 'यज्ञः', उत्तमं साधनं, 'इति', केचिदाहुः । 'यज्ञः', 'हि', 'देवानां', प्रियः । ते 'हि देवाः', पूर्वानुष्ठितेन 'यज्ञेन, स्वर्गं प्राप्ताः । किं च । 'यज्ञेन', एव तदा तदा 'देवाः', 'असुरान्', विनाशितवन्तः । किं च । सर्वकामप्राप्तिसाधनेन ज्योतिष्टोमेन द्वेषशान्तिकामस्य पूर्वं द्वेषं कुर्वन्तोऽपि शत्रवः 'मित्रा भवन्ति' । अन्यत् पूर्ववत् ॥

• एकादशं साधनमाह । (१२)"मानसं वै ० परमं वदन्ति"^{(१२)} इति । मनसा निष्पाद्यं 'मानसं' उपासनं, यदस्ति, तदेव 'प्राजापत्यं' प्रजापतिपदप्राप्तिसाधनं, अत एव 'पवित्रं' चित्तशुद्धिकारणं, 'मानसेन' उपासनेन, युक्तं 'मनः' अन्तःकरणं, यदस्ति, तेन एकाग्रेण 'मनसा', 'साधु पश्यति' अतीतानागतव्यवहितादिवस्तुजातं योगी सम्यक् साक्षात् करोति। एतच्च योगशास्त्रे पतञ्जलिना बहुधा प्रपञ्चितं । 'मानसाः' एकाग्रमनोयुक्ता विश्वामित्रादयः 'ऋषयः', स्वसङ्कल्पमात्रेण बह्वीः 'प्रजाः', 'असृजन्त' । अन्यत् पूर्ववत् ॥