तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८६२ तैत्तिरीये आरण्यके

(१३)न्यास॒ इत्या॑हुर्मनी॒षिणो॒ ब्रह्मा॑णं(१३)। (१४)ब्रह्मा॒ विश्व॑: कत॒मः स्व॑य॒म्भुः प्र॒जाप॑तिः संवत्स॒र इति॑(१४)। (१५)संव॑त्स॒रोऽसा॑वादि॒त्यो य ए॒ष आ॑दि॒त्ये पुरु॑षः॒ स प॑रमे॒ष्ठी

द्वादशं साधनमाह । (१३)“न्यास इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्मा- णं”(१३) इति । ‘न्यासः’,* इत्युक्तो यो मोक्षहेतुः, तं, ‘ब्रह्माणं’ हिरण्यगर्भरूपं, ‘मनीषिणः’ बुद्धिमन्तो महर्षयः स्तुतिकर्तारः, ‘आहुः’ । तथा, “संन्यासाद्ब्रह्मणः स्थानं” इति स्मर्यते । हि- रण्यगर्भप्राप्तेरन्तरङ्गसाधनत्वात्तद्रूपत्वं ॥

तमेव संन्यासं स्तोतुन्तत्प्राप्यस्य हिरण्यगर्भस्य स्वरूपं प्रपञ्चयति । (१४)“ब्रह्मा विश्वः ० संवत्सर इति”(१४) इति । यः ‘ब्रह्मा’ हिरण्यगर्भः, सोऽयं ‘विश्वः’ सर्वजगदात्मकः । ‘कतमः’ अतिशयेन सुखरूपः । ‘स्वयम्भूः’ उत्पादकाभ्यां मातापितृभ्यां विना स्वयमेवोत्पन्नः । ‘प्रजापतिः’ प्रजानां पालकः । ‘संवत्सरः’ का- लात्मकः । ‘इति’शब्दः प्रदर्शनार्थः । इत्यादिसर्वरूपत्वमुन्नेय- मित्यर्थः ॥

पुनरपि संन्यासस्तुतये हिरण्यगर्भावयवस्य संवत्सरस्य माहात्म्यं दर्शयति । (१५)“संवत्सरोऽसौ परमेष्ठी ब्रह्मात्मा”(१५) इति । यः अयं, ‘संवत्सरः’ कालः, उक्तः, सः ‘असौ’, ‘आदित्य- स्वरूप एव, आदित्यगत्यभ्यासेन निष्पादितत्वात् । ‘य एषः’, तस्मिन् ‘आदित्यमण्डले पुरुषः’, ‘सः’, एव ‘परमेष्ठी’ हिरण्य-

---

* सन्यास इति F, चिह्नितपुस्तकपाठः ।