तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८६ तैत्तिरीये आरण्यके

वर्ति॑कामस्य^(५) । ^(६)अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑तास उच्चा । नक्तं॒ ददृ॑शे॒ कुह॑चिद्दि॒वेयु॑: । अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ । वि॒चाक॑शच्च॒न्द्रमा॒ नक्त॑मेति^(६) । ^(७)तत् स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं । भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ॥ २ ॥

---

न्विन दृष्टकामन्त्रा उच्यन्त इति शेषः । कीदृशस्य, ‘सवितुः’ प्रेरकस्य, मन्त्रसम्प्रदायप्रवर्तकस्येत्यर्थः । ‘अवर्तिकामस्य’ वर्त्तिर्वर्तनं लोकव्यवहारे साधनं धनं तद्राहित्यमवर्तिर्दारिद्र्यं तेन वैराग्यमुपलक्ष्यते, अतो वैराग्यकामस्येत्युक्तं भवति ॥

कल्पः । अमी य इति सप्त मध्य इति । तत्र प्रथमामाह । (६)“अमी य • नक्तमेति”(६) इति । ‘ऋक्षाः’ नक्षत्रविशेषाः, ‘अमी’ अस्माभिर्दृश्यमानाः, ‘उच्चा’ उच्चस्थाने दिवि, ‘निहिताः’ प्रजापतिनावस्थापिताः, ते नक्षत्रविशेषाः, ‘नक्तं’ रात्रौ, ‘ददृशे’ विस्पष्टं दृश्यन्ते, ‘दिवा’ अहनि, ‘कुहचित्’ क्वापि गताः, अस्माभिर्न दृश्यन्त इत्यर्थः । ‘वरुणस्य’ नक्षत्रज्योतिषामावरकस्य सौर्यतेजसः, ‘व्रतानि अदब्धानि’ व्यापाराः केनाप्यहिंसिताः । तस्मात् तेजोऽन्तराभिभावकस्य भावस्य सूर्यतेजसः केनाप्यहिंसितत्वादहनि तेनाभिभूतानि नक्षत्राणि न भासन्त इत्यर्थः । ‘चन्द्रमाः’, तु ‘विचाकशत्’ विशेषेण प्रकाशमानं, ‘नक्षत्रम्’, ‘एति’ प्राप्नोति, न तु सूर्यवन्नक्षत्राण्यभिभवति । तस्माद्रात्रौ दृश्यन्त इत्यर्थः ॥