तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ८६६

दे॒वानां॒ गुह्य॑म्^(२२) । ^(२३)य ए॒वं वेद॒ ब्रह्म॑णो महि॒मा- न॑माप्नोति॒ तस्मा॒द् ब्रह्म॑णो महि॒मानं॑^(२३) ^(२४)इत्युप॑नि- षत्^(२४) ॥ अनु० ६३ ॥

“सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति तत् ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमि ओमि- त्येतत्” इति प्रणवस्य सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वं कठवल्लीषु श्रुतं। तच्च प्रणवरूपं निर्गुणतत्त्वप्रतिपादकं, ‘देवानां’ इन्द्रादीनां, ‘गुह्यं’ गोप्यं, ते हि शमदमाद्यधिकारसम्पत्तिरहिताय प्रणवं नोपदिशन्ति ॥

यथोक्तप्रणवसमाधिजनितस्य तत्त्ववेदनस्य फलं दर्शयति। ^(२३) “य एवं वेद ० ब्रह्मणो महिमानं”^(२३) इति । ‘यः’ पुमान्, सन्न्यासाद्दूर्ध्वं प्रणवेन ब्रह्मतत्त्वसमाधिं कुर्वन् ‘एवं’ वेदान्तमहा- वाक्योक्तप्रकारेण, ‘वेद’ ब्रह्मतत्त्वं जानाति । असौ ज्ञानी स्वस्मि- न्नविद्याकल्पितं जीवत्वापादकं परिच्छेदमपहाय देशकालवस्तु- परिच्छेदशून्यस्य ‘ब्रह्मणः,’ ‘महिमानं’ महत्त्वं, ‘आप्नोति’ तत्त्व- वेदनेन जीवत्वकृतभ्रमो निवर्त्तते, ब्रह्मत्वस्वभाव आविर्भवति, ततो जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः । तस्य जीवन्मुक्तस्य प्रारब्धभोगक्षयेण देहपाते सति ‘तस्मात्’ कृत्स्नाविद्यानिवर्त्तकाद्वेदनात्, अविद्यात- त्कार्यतद्वासनालेशहरहितस्य मुख्यस्य ‘ब्रह्मणः’, ‘महिमानं’, प्राप्नोति, विदेहमुक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥

सन्न्यासपुरःसरं तत्त्वविद्यामुपसंहरति । ^(२४)“इत्युपनिषत्”^(२४) इति । ‘इति’ एवमतीतेन ग्रन्थेन, प्रोक्ता येयं विद्या सेयं ‘उपनि- षत्’ रहस्यविद्या ॥