तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६००	तैत्तिरीये आरण्यक

अथ मीमांसा। तत्र न्यासरूपस्य चतुर्थाश्रमस्य सद्भावस्तृती- याध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः।

“नास्त्यूर्ध्वरेताः किम्बास्ति नास्त्यसावविधानतः ।
वीरहातौ विधेः कॢप्तावन्धपङ्ग्वादिगा स्मृतिः ॥
अस्य पूर्वविधेः कॢप्तेर्वीरहानग्निको गृही ।
अन्धादेः पृथगुक्तत्वात् स्वस्थानां श्रूयते विधिः” ॥

पूर्वाधिकरणे स्वतन्त्रविज्ञानकर्मनैरपेक्ष्येण पुरुषार्थसाधनमि- त्युक्तं। तस्य चात्मज्ञानस्योर्ध्वरेतःस्वाश्रमेषु सुलभत्वादाश्रमसद्भा- वाच्च तत्र नास्त्यूर्ध्वरेता इति प्राप्तं। कुतः, विध्यभावात्। त्रयो धर्मस्कन्धाः, यज्ञः, अध्ययनं, दानमिति । प्रथमः, तप एव । द्विती- यः, ब्रह्मचारी, आचार्यकुलवासी तृतीयः। इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षित- गार्हस्थ्यस्य तपःशब्दलक्षितवानप्रस्थस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य च परा- मर्शमात्रं गम्यते, न तु विधिरुपलभ्यते। न चापूर्वार्थत्वेन कल्पयितुं शक्यः। वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते इत्यमुद्वास- नलक्षणस्य गार्हस्थ्यपरित्यागस्य निन्दितत्वात्। चत्वार आश्रमा- इति स्मृतिस्तु गार्हस्थ्यकर्मानधिकृतान्यपङ्ग्वादिविषया भवि- ष्यति। न ह्यन्धस्याज्यावेक्षणलोपेते कर्मण्यधिकारोऽस्ति। नापि पङ्गोर्विष्णुकमणाद्युपेत कर्मण्यधिकारः। तस्माच्चक्षुरादिपाटव- युक्तस्य आत्मज्ञानापयुक्त ऊर्ध्वरेता आश्रमो नास्तीति प्राप्ते ब्रूमः। अस्त्यूर्ध्वरेता आश्रमः, विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वार्थत्वेन कल्पयितुं शक्यत्वात् । न च वीरघातादिदोषः, उत्सन्नाग्निविषयत्वादीरहत्यायाः। य- त्वन्धादिविषयत्वं स्मृतेरुक्तं, तदसत् । “अथ पुनरव्रतो वा स्नातको