तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८८ तैत्तिरीये आरण्यके

दि॒वा अन्धं॑सः । नक्तं॒ तान्य॑भवन् दृ॒शे । अ॒स्थ्य॒स्थ्ना स-
म्ं॑विष्यामः^(९) । ^{(१०)}ना॒म ना॒मैव ना॑म मे॑ ॥ ३ ॥
नपुं॑सकं॒ पुमां॒ꣳ॒ स्त्र्य॑स्मि । स्थाव॑रोऽस्म्यथ ज॒ङ्गम॑: ।

तत्रान्नक्षत्रज्योतींष्यन्धानि भवन्ति, प्रकाशरहितानि भवन्ति,
रात्रौ तु सूर्य्यः स्वकीयान् रश्मीनुपसंहरति, अत आच्छा-
दकाभावान्नक्षत्रज्योतींषि प्रकाशन्त इति । अहनि नक्षत्र-
ज्योतिषामभावे दृष्टान्त उच्यते । यथा वयं 'अस्थि' शरीरगतं,
'अस्थ्ना' असृजा रक्तेन, 'सम्भविष्यामः', एवमिदमपि द्रष्टव्यं ॥
अथ पञ्चमोमाह । ^{(१०)}"नाम नामैव ० यजे यन्नि यन्नाहे
च"^{(१०)} इति । यथा पूर्व्वेषु मन्त्रेषु सूर्यनक्षत्रादिरूपेण दृष्टकां
स्तोतुं तत्तद्वसुमाहिमा वर्णितः । एवमत्रापि परमात्मरूपेण
स्तोतुं परमात्मनः सर्वात्म्यमुच्यते । तदेतन्मन्त्रद्रष्टुर्ब्रह्मविदो
वचनं । अत्राद्यौ द्वौ नामशब्दौ नकारान्तौ नामधेयमाच-
क्षाते । तृतीयो नामशब्दः प्रसिद्धवाचकमव्ययं । तत्र ब्रह्मवि-
त्पुमान् स्वानुभवं प्रकटयति । 'मे' मम ब्रह्मात्मभूतस्य, पूर्व्वम-
ज्ञानदशायां देवो मनुष्यो गौरश्व इत्येवं तत्तज्जन्मसु यत्
'नाम', व्यवह्रियते तत् सर्वं 'नामैव' नामशब्दमात्रमेव खलु,
नतु तत्र परस्परविलक्षणः कश्चिदर्थोऽस्ति । अत एव छन्दोगा
उपनिषद्येवमामनन्ति, वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति ।
योऽयं विकारः शरीरादिर्दृश्यते स सर्वोऽपि वाङ्निष्पाद्यं नाम-