तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ६१

य॒स्ता वि॑जा॒नात्स॑वि॒तुः पि॒ता सं॑त्^(१२)। ^(१३)अ॒न्धो. म॒णिम॑विन्दत्। तम॑नङ्गु॒लिरा॑वयत्। अ॒ग्री॒वः प्रत्य॑-

---

तदानीं 'यः' पुत्रः, 'ता विजानात्' तानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मतया जानाति, स पुत्रः 'सवितुः' उत्पादकस्यापि, 'पिता सन्' पिता भवति, ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् । किं बहुना तत्त्वज्ञानमेव प्रशस्तम्, अज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः॥

कल्पः। अन्धो मणिमिति पञ्च वैश्वदेव उत्तरा इति। तत्र प्रथमामाह। ^(१३)“अन्धो मणिं ० तमजिह्वा असश्चत”^(१३) इति। लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमङ्गुलिभिरादाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिह्वया प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलिग्रीवा- जिह्नावर्जित एव सन् अचिन्त्यशक्तित्वात्तान् सर्वान् व्यापारान् करोति। तथाच श्वेताश्वतरा बाह्यसाधनरहितस्यैव सर्वव्या- पारकर्तृत्वमामनन्ति, अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण इति। आत्मा ह्युपाधिभेदाद्विविधः, जीव ईश्व- रश्चेति। तथाच सिद्धान्तरहस्याभिज्ञा आहुः, कार्योपाधि- रयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर इति। कार्यं देहेन्द्रियादि- सङ्घातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः, तत्र कार्योपाधिर्जीवः स्वतो निरुपाधित्वेन सर्वसाधनशून्य एव सन् अज्ञानेन देहेन्द्रिय- तादात्म्यं स्वस्मिन्नारोप्य भ्रान्त्या सर्वमिदं करोतीति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहितोऽप्यचिन्त्यशक्तियुक्तत्वाच्चक्षुरादिसाधन-

N 2