तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६२ तैत्तिरीये आरण्यके

मु॒ञ्चत्। तमर्जि॑ह्व॒ अस॑श्चत^(१३)। ^(१४)ऊ॒र्ध्वमू॑लम॒वाक्छा॑- खं॑। वृ॒क्षं यो॑ वेद॒ सम्प्र॑ति। न स जा॒तु जनः॑ श्रद्द॒ध्यात्।

---

हीन एव सन् सङ्कल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयमभिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः। अथवा योगाभ्यासेन चक्षुरादीन्द्रियं निरुद्ध्य नीलपीतादिष्वन्तः सन् मणिमिव स्वयंप्रकाशमात्मानं समाधिना पश्यति। तस्य च दृष्टस्य वस्तुनः स्वस्वरूपत्वेन निश्चयः स्वीकारः। अतोऽङ्गुलिव्यापाररहितोऽपि स्वीकरोतीत्युच्यते। तस्मिन् वस्तुनि स्थैर्यं प्रत्यमुञ्चत् इत्युच्यते। कृतकृत्योऽस्मीत्यादि भाषणं जिह्वया प्रशंसेत्युच्यते॥

अथ द्वितीयामाह। ^(१४)“ऊर्ध्वमूलमवाक्शाखं ० मृत्युर्मा मारयात्”^(१४) इति। लौकिकस्य हि वृक्षस्याधोभागे मूलं ऊर्ध्वभागे शाखाश्च। संसारवृक्षस्य तद्वैपरीत्यम्, ‘ऊर्ध्वं’ सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म, ‘मूलं’, ‘अवाञ्चः’ अधमा ब्रह्मादिस्तम्बान्ता देहाः, ‘शाखाः’, अयञ्च संसारो व्रश्चनयोग्यत्वाद्वृक्षः। तत्त्वज्ञानेन हि सोयमज्ञानजन्यो वृक्षः छिद्यते। तमीदृशं ‘वृक्षं’, ‘यः’ पुमान्, गुरुशास्त्रमुखात् ‘वेद’, ‘सः’ जनः, ‘सम्प्रति’ तदानीमेव, ‘न श्रद्दध्यात्’ न विश्वस्यात्। किंविषयोयमविश्वास इति तदुच्यते। ‘जातु’ कदाचिदपि, ‘मृत्युः’, ‘मा मारयात्’ मां हन्यात्, ‘इति’। अयमर्थः, सर्वो ह्यज्ञानेन जन्तुः कदाचिन्मृत्युर्मां मारयिष्यतीति विश्वासं कृत्वैव वर्त्तते, अयन्तु