तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

प्राक्कथनम् 'ब्रह्मणोऽयमिति ब्राह्मणम्' इति व्युत्पत्या (ब्रह्मन् + अण्) ब्राह्मण संज्ञया तस्य साहित्यस्य संज्ञानं भवति यत्तु संहितानन्तरं लिखितमासीत्, अपरं च येषु ग्रन्थेषु यज्ञीयकृत्यानां यागानां चाशेषतया वर्णनं क्रियते। साहित्यमिदं 'वेद' इति स्वीक्रियते प्राचीन परम्परया 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमिति सायणवचनम्। शतपथ ब्राह्मणानुसारं 'ब्रह्म वै मन्त्रः'ब्रह्मशब्देन वेदमन्त्राणां यज्ञीयमन्त्राणां च संज्ञानं स्यात्। इत्थं प्रकारेण मन्त्राश्च यज्ञाश्चापि 'ब्रह्म' इति पदेन गृह्यन्ते। यज्ञीय कृत्यानां, यागानां, मन्त्रार्थानां सहैव प्राचीनानामाख्यानानामपि प्राचुर्येण सामग्री वर्त्तते ब्राह्मण ग्रन्थेषु। सृष्टि प्रक्रियाया विशदं विवेचनं व्याख्यानं च समुपलभ्यते। भास्कराचार्यः कथयति 'ब्राह्मणं नाम कर्मणस्तन्मन्त्राणां च व्याख्यानग्रन्थः। वाचस्पतिमिश्र महाभागैः कथितम्- नैरुक्त्यं यस्य मन्त्रस्य विनियोगः प्रयोजनम्। प्रतिष्ठानं विधिश्चैव ब्राह्मणं तदिहोच्यते। अधुनातने काले ब्राह्मणग्रन्था विश्वकोपरूपेण अंगीक्रियन्ते विद्वद्भि। एषु च ग्रन्थेषु मन्त्राणां चापि यज्ञानां वैज्ञानिकमाधिभौतिकमाध्यात्मिकं चापि व्याख्यानं परिशीलनं च वर्त्तते। संख्यादृष्ट्या चैते ग्रन्थाः बहुलतरा आसन् इति ज्ञायते परं कालक्रमेण केचित् लुप्ताः इति मन्यते। इदानीमपि दशाधिकाः ब्राह्मणग्रन्था प्रकाशिताः सन्ति, अपरान् च प्रकाशतामानेतुं विद्वद्भिः प्रयत्नः क्रियते। शावरभाष्ये ब्राह्मणेषु वर्णितानां विषयानां परिगणनं कृतम। तदनुसारं विषयाः इत्थं स्वीक्रियन्ते। हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः। परिक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणं कल्पना। उपमानं दशैते हि विषयो ब्राह्मणस्य तु ॥