तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

प्राक्कथनम् 'ब्रह्मणोऽयमिति ब्राह्मणम्' इति व्युत्पत्या (ब्रह्मन् + अण्) ब्राह्मण संज्ञया तस्य साहित्यस्य संज्ञानं भवति यत्तु संहितानन्तरं लिखितमासीत्, अपरं च येषु ग्रन्थेषु यज्ञीयकृत्यानां यागानां चाशेषतया वर्णनं क्रियते। साहित्यमिदं 'वेद' इति स्वीक्रियते प्राचीन परम्परया 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमिति सायणवचनम्। शतपथ ब्राह्मणानुसारं 'ब्रह्म वै मन्त्रः'ब्रह्मशब्देन वेदमन्त्राणां यज्ञीयमन्त्राणां च संज्ञानं स्यात्। इत्थं प्रकारेण मन्त्राश्च यज्ञाश्चापि 'ब्रह्म' इति पदेन गृह्यन्ते। यज्ञीय कृत्यानां, यागानां, मन्त्रार्थानां सहैव प्राचीनानामाख्यानानामपि प्राचुर्येण सामग्री वर्त्तते ब्राह्मण ग्रन्थेषु। सृष्टि प्रक्रियाया विशदं विवेचनं व्याख्यानं च समुपलभ्यते। भास्कराचार्यः कथयति 'ब्राह्मणं नाम कर्मणस्तन्मन्त्राणां च व्याख्यानग्रन्थः। वाचस्पतिमिश्र महाभागैः कथितम्- नैरुक्त्यं यस्य मन्त्रस्य विनियोगः प्रयोजनम्। प्रतिष्ठानं विधिश्चैव ब्राह्मणं तदिहोच्यते। अधुनातने काले ब्राह्मणग्रन्था विश्वकोपरूपेण अंगीक्रियन्ते विद्वद्भि। एषु च ग्रन्थेषु मन्त्राणां चापि यज्ञानां वैज्ञानिकमाधिभौतिकमाध्यात्मिकं चापि व्याख्यानं परिशीलनं च वर्त्तते। संख्यादृष्ट्या चैते ग्रन्थाः बहुलतरा आसन् इति ज्ञायते परं कालक्रमेण केचित् लुप्ताः इति मन्यते। इदानीमपि दशाधिकाः ब्राह्मणग्रन्था प्रकाशिताः सन्ति, अपरान् च प्रकाशतामानेतुं विद्वद्भिः प्रयत्नः क्रियते। शावरभाष्ये ब्राह्मणेषु वर्णितानां विषयानां परिगणनं कृतम। तदनुसारं विषयाः इत्थं स्वीक्रियन्ते। हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः। परिक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणं कल्पना। उपमानं दशैते हि विषयो ब्राह्मणस्य तु ॥

ii तैत्तिरीयब्राह्मणं विधिश्चार्थवादश्च इति प्रमुखतया वर्णितास्तत्र। विधिरिति पदेन वेदप्रतिपाद्य नियमानां कृत्यानां चापि प्रतिपादनम् प्रतिपालनं च विश्लेषितं ब्राह्मणग्रन्थेषु। मन्त्रव्याख्यानमाख्यानानामुपबृंहनं दार्शनिकविचारसमीक्षणम् च सर्वमत्र विद्यते। अर्थवादे च मन्त्राणां व्याख्यानं मतमतान्तराणामुल्लेखः सम्यक् मीमांसा च परिदृश्यते। वैदिकानां कृत्यानां फलश्रुति महत्त्वमिष्टसंपादनं, अनिष्टनिरसनम्, निषिद्ध निषेधनमादय प्रतिपाद्यन्ते। अर्थवादेन, प्रशंसा, निन्दा, विनियोगो निरुक्तिश्च सर्वमपि गोचरी भवति। यथा -'सर्वस्मात् पाप्मनो निर्मुच्यते य एव विद्वानग्निहोत्रं जुहोति।"- इति ब्राह्मणेषु- आख्यानपरम्परा, उपाख्यानानि च प्राप्यन्ते। पुरुरवा- उर्वशी-कथा, जलौघसम्बन्धी मत्स्योपाख्यानं, शुनः शेपस्य कथा च वर्णिता भवन्ति। यज्ञीयविधे सार्थकतां परिशीलयन्तोपाख्यानानि चात्र वर्णिता सन्ति। लोकप्रियकथाश्रितानि पौराणिकानि आख्यानानि च बहूनि समुपलभ्यन्ते। पुराणमिति पदेन च व्यवह्रियन्ते। सृष्टे प्रक्रिया यज्ञस्वरूपं लोकप्रियं कथानकं परिवार-सस्नेहत्वं, समाजकल्याणं चापि वर्णितम्। तैत्तिरीयब्राह्मणं नाम कृष्णयजुर्वेदस्य ब्राह्मणग्रन्थः समग्ररूपेणोपलभ्यते। शतपथब्राह्मणवत् ब्राह्मणस्यास्य पाठः स्वराङ्कितः प्राप्यते। अनेनास्य ग्रन्थस्य प्राचीनत्वं सिध्यति। ग्रन्थस्यास्य विभाजनं त्रिषु काण्डेषु भवति प्रथमद्वितीयकाण्डयोः अष्टौ-अष्टौ अध्यायाः प्रपाठका वा सन्ति। तृतीये काण्डे द्वादश अध्याया सन्ति। अवान्तरं विभाजनं अनुवाकेषु भवति। अनुवाकानां संख्या त्रिपञ्चाशतोत्तरं त्रिशतं प्राप्यते अद्य यावत् तैत्तिरीय ब्राह्मणस्य त्रीणि संस्करणानि मुद्रितानि सन्ति। १. प्रथमं तावत् कलिकातातः १८६२ तमे वर्षे श्रीराजेन्द्रलाल मित्रमहोदयेन सायणभाष्य सहितं सम्पादितमासीत्। २. द्वितीयं च आनन्दाश्रमपूनातः १९३४ तमे वर्षे प्रकाशितमभवत्। ३. तृतीयं संस्करणं महादेव शास्त्री महोदयेन सम्पादितम् भट्टभास्करभाष्य सहितं मैसूर नगरात् प्रकाशितमभवत्। ब्राह्मणेऽस्मिन् मानवजीवनस्य चतुर्विधमभ्युत्थानमेवमुदात्तरूपेण श्रेयः प्राप्तिनिमित्तं प्रशस्तमाचारदर्शनं वर्णितमस्ति। तैत्तिरीयब्राह्मणप्रवक्तरूपेण वैशम्पायनशिष्यस्य तित्तिरिमहोदयस्य प्रसिद्धिर्वर्त्तते। अनेनैव तैत्तिरीय ब्राह्मणमिति संज्ञा भवति। परम्परानुसारं ब्राह्मणस्यास्य प्रचारः प्रसारो नर्मदाया दक्षिणे तटे आन्ध्रप्रदेशे दरीदृश्यते। सर्वस्मिन् दक्षिणभारते तैत्तिरीयशाखायाः

प्राक्कथनम् iii प्रसारत्वात् । सुप्रसिद्धो भाष्यकार सायणाचार्योऽपि सर्वप्रथमं ब्राह्मणग्रन्थेषु तैत्तिरीय ब्राह्मणमाश्रित्य भाष्यं रचितवान् । तस्य स्वकीया शाखापि तैत्तिरीय शाखाऽभवत् । तैत्तिरीयब्राह्मणे अध्वर्युकर्तृकानां यागकृत्यानां च सविस्तरं परिशीलनं विद्यते । सायणमहोदयः कथयति यत् तैत्तिरीयब्राह्मणे यज्ञशरीरस्य निर्मिति अध्वर्युना एवं ऋत्विग्मण्डलीद्वारा याजुषैः मन्त्रैः प्रक्रियाभिश्च क्रियते । एषा यागपद्धतिः यज्ञमीमांसा चातीव व्यापकरूपेण वरीवर्ति । ब्राह्मणस्यास्य प्रथमे काण्डे अग्न्याधानं, गवामयनं, वाजपेययागः, नक्षत्रेष्टिः राजसूयादियज्ञानां सविशेषं वर्णनं भवति । द्वितीये काण्डेऽग्निहोत्रं, उपहोमः, सौत्रामणियागस्तथा च बृहस्पतिसवः प्रभृतीनां निरूपणं भवति । तृतीयकाण्डे नक्षत्रेष्ट्य पुरुषमेधश्च समुपवर्णितः । ब्राह्मणेष्वन्येषु मुख्यतया सोमयागानां वर्चस्वं वरीवर्ति । परन्तु तैत्तिरीय ब्राह्मणे पशुयागानामिष्टिनां च विशदं विवेचनं विद्यते । नक्षत्रहोमः इष्टयश्च नाचिकेतस्य सावित्रस्य चयनञ्च कृष्णयजुर्वेदस्य वैशिष्ट्यं दरीदृश्यते । सर्वप्रथममग्न्याधानं विवेचितं यथा दर्शपूर्णमासस्यानुष्ठानं विनैवाग्न्याधानमसंभवम् । अग्न्याधानस्य कालमीमांसावसरे विशिष्टेषु नक्षत्रेषु ऋतुषु च देवयजनं समीचीनतया समुपवृंहितम् । कृष्णयजुर्वेदीयोऽनुष्ठाता रात्रौ गार्हपत्याग्नि प्रातःकाले चाहवनीयाग्नि समादधाति । नक्तं गार्हपत्यमादधाति । अधोदिते सूर्ये आहवनीयमादधाति ।' प्रथमकाण्डस्य प्रथमे प्रपाठके नवमेऽनुवाके ब्रह्मौदन-विधि विनिश्चिता । ओदनमिदं ब्राह्महोमाय ऋत्विजां भोजनार्थं च पच्यते । द्वितीयप्रपाठके गवामयनयागस्य वर्णनं प्रारभ्यते यतोहि ब्राह्मण वचनानुसारं यागेऽस्मिन् सकलाना मपि सोमयागानमन्तर्भावः भवति । द्वितीये काण्डे आख्यायिका माध्यमेनाग्नि- होत्रस्य विशदं निरूपणं जातम् । 'स एतद् भागधेयमभ्यजायत यदग्निहोत्रम् । (२।१।१२।५-६) ब्राह्मणे ऽस्मिन् उदितहोमस्य विधानं कृतमस्ति । उदिते सूर्ये प्रातर्जुहोति । सायंकाले चाग्निसूर्ययोः संसृष्ट-होमो विधीयते । गृहागतानामतिथिनां चान्नदानेन तृप्तिप्रदानं कर्तव्यम् । अनेन गृहस्य गृहपतेश्च निष्कृति संभवा । सायं यावानश्चवै देवाः प्रार्तर्यावाणश्चाग्निहोत्रिणो गृहमागच्छन्ति । तान्यन्नेण तर्पयेत् ।' (तै. व्रा. २।१।५।१०) अपराह्नकालो यागानुष्ठानादिनां कृते शुभङ्करो भवति इति विधानम् । यतोहि कालोऽयं कुमारीनां प्रसाधनसमयरूपेण निश्चितः । चतुर्थेऽनुवाके यागीयपात्रानां सविस्तरं विवरणं वर्त्तते विशेषतया च काष्ठमयानाम् । गवामयनसत्रस्य प्रथमं निरुपणमस्ति यतो हि विभिन्नानामेकान्हहोमानां अहीनयागेषु

iv तैत्तिरीयब्राह्मणं चानुष्ठेयकृत्यानां पौनः-पुन्येन भवति आवृत्तिः । अनेन प्रकारेण गवामयन-यागस्य वर्णनात् सर्वेषामपि यागानां निरूपणं भवतीति । वाजपेययागनिरूपणप्रसंगे केचन अर्थवादात्मका प्रसंगा अतीवसुन्दररूपेण प्रस्थापिता आख्यानानि च दत्तानि । सोमश्च पुरुषरूपेण सुरा च स्त्रीरूपेण निरूपितौ । दुन्दुभिवादनं परमावाकरूपेण स्वीक्रियते । वाग्देव्या नादात्मक रुपंवा 'परमा वा एषा वाक या दुन्दुभी' । वैदिक विदुषां पुरुषमेधयागेन ध्यानाकृष्टमस्ति साम्प्रतिके युगे । पुरुषमेधस्य सविस्तारं विशिष्टं विवरणमस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते । यथाऽश्वमेधेऽश्वस्य संज्ञपनं विशसनं तस्यांगैः होमश्च विधीयते तथैव पुरुषमेधे पुरुषस्य संज्ञपनं, अगैंश्च होमः स्यात्, इत्याशंका भवति परं नैतत् सर्वं घटति अपितु पुरुषस्योपाकरणं देवानां समक्षे तदनतरं जीवन्तमेव पुरुषं संत्यजन्ति । नापि होमं; न विशसनं । ध्यानसमये पुरुषसूक्तस्य पठनं भवति । (१९८) अष्टनवत्यधिकशतसंख्यानां पुरुषानां विवरणं अत्र प्राप्यतेऽनेन च प्राचीनकालीनानां विभिन्नानां व्यवसायानामपि परिचयो जायते । यज्ञस्यानुष्ठाता सर्वस्वमुत्सृज्य वने गच्छति स्म । तैत्तिरीयब्राह्मणे राज्ञीनां ऋत्विजां च मध्ये 'अश्लीलं संभाषणादिकं अश्वमेध प्रसंगेन न भवति । यथान्यग्रन्थेषु एवं प्राप्यते सवानामकयागा एकान्हा वर्णिताः सन्ति । सूयते ईश्वरत्वेन अभिषिच्यते एष्विति सवा । दशहोत्राणामपि वर्णनं ब्राह्मणस्यास्य वैशिष्ट्यम् । द्वितीयकाण्डे उपहोमानां विधानमस्ति-ये श्रौताः स्मार्त्ताश्च स्वीकृता । सौत्रामणीनामकस्य पशुयागस्य विधि प्रदत्ता षष्ठे प्रपाठके । तृतीय काण्डे दशमे प्रपाठके सावित्रचयनं निरूपितम् पक्वेष्टिका निर्मितं स्थानविशेषं चयनं भवति । यागानां जटिलप्रक्रियामध्येऽपि ग्रन्थेऽस्मिन् काव्यसौष्ठवस्यावसरो लब्ध ऋषिणा । यागानामतीव विप्रकीर्णरूपेण वर्णनं लभ्यते येनास्थानन्तरं च एकादशे प्रपाठके सुप्रसिद्धं नचिकेतोपाख्यानं वर्णितम् । ग्रन्थेऽत्र पुरातनत्वं स्वीकृतं यागमीमांसाया फलप्राप्ते विशदं संर्वागसम्पन्न निरूपणं चास्ति । अत्र प्रतिपादितमस्ति यज्ञो हि मानवस्य सर्वस्वमस्ति प्रार्थ्यते च 'यज्ञो वर्धताम् यज्ञपरम्परा च वर्धताम्' । अयं यज्ञो वर्धतां गोभिरश्वैः इयं वेदि इयं वेदि स्वपत्या सुवीरा । इति तैत्तिरीय ब्राह्मणे बहूनि सुप्रसिद्धानि आख्यानानि उपाख्यानानि च वर्तन्ते । सर्वप्रसिद्धमेतेषु तृतीयकाण्डे दशमप्रपाठके भारद्वाजोपाख्यानं भवति । वेदां अनन्ता कथिताः । परमतत्वस्य च विवेचनमाध्यमेन ब्राह्मणमेतद् उपनिषद्वत् गौरवान्वितं भवति । नाचिकेतोपाख्यानं प्रह्लादोपाख्यानं अगस्त्योपाख्यानमुल्लेखनीयानि सन्ति । सीतोपाख्यानं सावित्र्युपाख्यानं उषोपाख्यानं च प्रणयाख्यायिका भवन्ति ग्रन्थस्यास्य रोचकतां परिवर्धयन्ति च । कतिपयाख्यानानि, यज्ञपरकानि,

प्राक्कथनम् v सृष्टिपरकानि, नक्षत्रसम्बन्धीनि च वर्त्तन्ते। देवविषयकाख्यानानां माध्यमेन देवशास्त्रस्य देवपरिवारस्य च विकासो दृष्टव्य । द्वितीयकाण्डे सर्वाधिका सामग्री सृष्टिप्रक्रिया विश्लेषणपरा अस्ति। नासदीयसूक्तस्य प्रभावः परिलक्ष्यते। सृष्टे. प्राक न किमप्यासीत्। अव्यक्तेन इच्छा कृता यद् व्यक्तः स्याम् ‘तदसदेव सन्मनोऽकुरुत स्यामिति। सोऽतप्यत अनन्तरं च धूम अग्निः ज्योति आम्रादीनि च सृष्टानि। सर्वाधिकं मनसो योगदानमभवत ‘असतोऽधि मनोऽसृज्यत। मनः प्रजापतिमसृजत्। प्रजापति प्रजाः असृजत् सृष्टे संरक्षणं प्राकृतिकनियमानां संरक्षणेऽऽधृतमस्ति इदं ऋत् इत्यभिधीयते। अनतिक्रमणीयोऽयं ऋत इति ‘ऋते समुद्र आहितःऋत भूमिरियमाश्रिता । आचारदर्शने ब्राह्मणमिदं कथयति देववद् मानवीयाचरणं भवितव्यम्। सत्या सुन्नृता च वाणी, तपोमयं जीवनं, संगठनं समाजस्य , अतिथिसत्कारः, सम्पत्ते परोपकाराय विनियोजनं, सात्त्विकमाहारं, ब्रह्मचर्यस्य पालनम्-विशेषरूपेण समाद्रियते। एतेषां पालनेऽसावधानतया प्रायश्चित्तेन परिशुध्यति। सत्यस्य परिपालनं सर्वश्रेष्ठं मन्यते। ‘आहिताग्नि नानृतं वदेत्।’ अनृतात् सत्यमुपैमि मानुषाद्दैवमुपैमि’। दैवीं वाचं यच्छामि’। तपोमयं जीवनं ब्राह्मणेस्मिन् महनीयं जीवनमूल्यं संवर्धितं । तपसा देवा उच्चां स्थितिं प्राप्तवन्तः। ऋषीणां स्वर्गिकं सुखं तथा शत्रूणां च विनाश तपसाभवत्। तपसर्षयः स्वरन्वविन्दन् ।‘तपसा सपत्नान् प्रणुदोमशतीः’। लोकस्य प्रतिष्ठा श्रद्धाश्रिता भवति। ‘श्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते।’ मानवस्य मन एव सर्वोच्च प्रजापतिरस्ति। सर्वा क्रिया मनसैव सिध्यन्ति अतएव मनसः शुद्धिः परमावश्यकी। इत्थं शाश्वतिकानि जीवनमूल्यानि बहुसंस्तुतानि तैत्तिरीयब्राह्मणे । विदितमेवेदं सर्वेषां विदुषां सर्वत्र सुप्रसिद्धं च तत्रभवान् आचार्य-सायन चतुर्णामपि वेदानांमर्थं भाष्यमुखेन प्रकाशयामास। तत्रापि प्रथमतः प्रणीतं विशिष्टतरं तैत्तिरीय कृष्णयजुर्वेदस्य भाष्यमेव सर्वतः प्राधान्येन वरीवति। ‘यज्ञस्य मात्रां वि मिमीते उत्व’ (ऋग्वेद १० । ७१ । ११) मन्त्रवर्णनात् वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ता’ इति स्मरणाच्च सर्वेषामेव वेदानां यज्ञार्थमेव प्रवृत्तिः। यज्ञे चास्मिन् यजुर्वेदस्यैव प्राधान्यात् तथा च अधीतस्वशाखाद्याभिनिवेशेन विशेषतया तदर्थप्रकाशन कौतुहलेन स्वनुष्ठितयज्ञादि क्रियाकलाप-विज्ञानप्राचुर्याच्च प्रथमतॊ कृष्ण यजुर्वेदभाष्यं प्रणीतमाचार्येण । भाष्यं च तदतिगम्भीरं महद्विस्तीर्णं यज्ञादितत्त्वविचारप्रचुरं विशेषतः ब्राह्मणकल्पसूत्राद्यनुरोधेन सुप्रसिद्ध-प्रकृति-विकृतिरूपदर्शपूर्णमाससोमादि-

vi तैत्तिरीयब्राह्मणं यज्ञीयविनियोगपरेणार्थेन परिपूर्णं मीमांसादिन्यायपरिक्लृप्तं सर्वेषां शास्त्रचिन्तकानां सर्वथा विचारास्पदं प्रमाणभूतं च भवति। तैत्तिरीयब्राह्मणं कृष्णयजुर्वेदस्य ब्राह्मणमस्ति। रचनाकालदृष्ट्या प्राचीनतमं ब्राह्मणमिदं स्वरांकितं विद्यते। अस्य पदावली वाक्यरचनापि प्राचीनतामेव कथयति। ब्राह्मणेऽस्मिन् त्रयः काण्डा विद्यते। वस्तुतः कृष्ण यजुर्वेद संहितायाः परिशिष्टमेव प्रतिभाति। संहितायां विवेचिता यज्ञाः सविस्तरं ब्राह्मणग्रन्थे वर्णिता सप्रयोगञ्च। पुरुषमेधसदृशा यज्ञा ब्राह्मणग्रन्थे विवेचिता परं न प्राप्यन्ते संहितायाम्। त्रिषु काण्डेषु अग्न्याधानं वाजपेय-सोमयाग, राजसूय -सौत्रामणी इत्यादयो यज्ञा वर्णिता विवेचिताश्च। सममेव चत्वारो वर्णा आश्रमाश्चापि विस्तृतरूपेण वर्णिताः व्याख्यायिताश्च। यागानामिष्टीनां, होमानां सविस्तरं वर्णन तैत्तिरीयब्राह्मणस्यास्यात्यन्तं महत्वपूर्णं स्थानं निश्चिनोति । सामाजिकरूपेण जीवनमूल्यानां शाश्वतिकानामादर्शानां पोषणमत्र विहितम् आख्यानानामुपाख्यानानां चात्र संग्रहेण ब्राह्मणमिदं विश्वकोशरूपेण स्वीक्रियते। "तैत्तिरीय ब्राह्मणस्य प्रकाशनेन संस्कृतविदुषां शोधछात्राणां च महानुपकारो भविष्यति। राष्ट्रीय संस्कृत संस्थानस्य निदेशकमहोदयानामाभारप्रदर्शनं क्रियेत यै प्रकाशनव्ययं स्वीकृतम् शास्त्रप्रकाशनयोजनायाम्। दिल्लीस्थ नागप्रकाशकेन सर्वविधसुन्दरं प्रकाशनं कृतमतोहितेधन्यवादार्हा। अन्ते च क्षमायाचनां करोमि संस्करणेऽस्मिन् असावधानतया यापि त्रुटयः स्युताः क्षन्तव्याः । 'नवरात्रम्' २०५४ विक्रमसम्वत् २ ।१० ।१९९७ विदुषां वशंवदः पुष्पेन्द्र कुमारः आचार्यः संस्कृत विभागे दिल्ली विश्वविद्यालय दिल्ली।

तैत्तिरीयब्राह्मणविषयानुक्रमणिका । विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् प्रथमं काण्डम् १-३११ द्वितीयः प्रपाठकः ५८-१०१ गवामयनशेषविधिः प्रथमः प्रपाठकः १-५७ अग्न्याधानविधिः प्रथमोऽनुवाकः ५८-८२ पूर्वोक्तानामाधानमन्त्राणां प्रथमोऽनुवाकः १-६ शेषविधानम् अग्न्याधानविधेरारम्भः, द्वितीयोऽनुवाकः ८२-८६ सोमयागशेषभूताः गवामयनविशेषाः, तत्र विषुवन्नामकस्य शुक्रामन्थिग्रहप्रचारार्था मन्त्राः मुख्यस्याह्नस्तदुभयपार्श्ववर्ति- द्वितीयोऽनुवाकः ६-१३ नामष्टानामह्नां च विधानम् आधानप्रकरणारम्भः तृतीयोऽनुवाकः ८७-९० आधानकालस्योल्लेखः विषुवदहर्विशेषाः तृतीयोऽनुवाकः १३-२० चतुर्थोऽनुवाकः ९०-९३ आधानोपयुक्तसंभाराणां विषुवत्यह्नि दिवाकीर्त्यनाम्नां देवयजनप्रदेश प्रक्षेपणम् साम्नां विधिः चतुर्थोऽनुवाकः २१-२६ पञ्चमोऽनुवाकः ९३-९५ संभृतसंभारेष्वायतनेषु पश्वभिधानम् त्रयाणामाहवनीयादीनामाधानम् षष्ठोऽनुवाकः ९५-१०१ पञ्चमोऽनुवाकः २६-३२ महाव्रतनिरूपणम् आधानगतानामवशिष्टानां विशेषाणामुल्लेखः तृतीयः प्रपाठकः...१०२-१६८ पवमानपावकशुच्याख्याग्नि वाजपेयब्राह्मणम् देवताकहविषामुल्लेखः (वाजपेयपुनराधानपिण्डपितृयज्ञाः) षष्ठोऽनुवाकः ३२-३९ प्रथमोऽनुवाकः १०२-१०८ पवमानहविषां विस्तारः, पुनराधानम् हविरन्तराणां दक्षिणानां द्वितीयोऽनुवाकः १०९-११३ चोल्लेखः वाजपेयविधिः सप्तमोऽनुवाकः ३९-४१ तृतीयोऽनुवाकः ११३-११७ आधानमन्त्राः ग्रहविधिः अष्टमोऽनुवाकः ४२-४६ चतुर्थोऽनुवाकः ११८-१२१ आधानमन्त्रब्राह्मणम् वाजपेयपशूनां विधिः नवमोऽनुवाकः ४७-५३ पञ्चमोऽनुवाकः १२१-१३२ ब्रह्मौदनाभिधानम् वाजपेयगतमन्त्रब्राह्मणम् दशमोऽवाकः ५३-५७ पञ्चाग्न्याधानविधिः

viii तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् षष्ठोऽनुवाकः १३३-१४४ पञ्चमः प्रपाठकः.... २१९-२६८ वाजपेयमन्त्रब्राह्मणम् नक्षत्रेष्टकामन्त्राणामभिधानम् सप्तमोऽनुवाकः १४४-१५१ प्रथमोऽनुवाकः २१९-२२५ वाजपेयमन्त्रब्राह्मणम् क्वचिद्विकृतिरूपचयनोपयोगि- अष्टमोऽनुवाकः १५२-१५७ मन्त्राश्च वाजपेयमन्त्रब्राह्मणम् द्वितीयोऽनुवाकः २२५-२३० नवमोऽनुवाकः १५७-१६० कर्मानुष्ठानाय पुण्यकालनि- वाजपेयमन्त्रब्राह्मणम् रूपणम् दशमोऽनुवाकः १६०-१६८ तृतीयोऽनुवाकः २३०-२३३ पिण्डपितृयज्ञः प्रातःसंगवादिदिवसविभागोप- चतुर्थप्रपाठकः...१६८-२१९ जीवनेन शुभकालनिरूपणम् सोमादिब्राह्मणानुक्तस्याभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः २३३-२३५ प्रथमोऽनुवाकः १६८-१७२ सोमविषये विशेषाभिधानम् सोमग्रहाभिधानम् पञ्चमोऽनुवाकः २३५-२३९ द्वितीयोऽनुवाकः १७२-१७६ चातुर्मास्यशेषभूतवपनमन्त्राभिधानम् सौत्रामणिशेषमन्त्रकथनम्, षष्ठोऽनुवाकः २३९-२४३ सोमशेषविधिश्च चतुर्मास्ययाजिनां वपनविधिः तृतीयोऽनुवाकः १७६-१८० सप्तमोऽनुवाकः २४३-२४४ दाहविषयं प्रायश्चित्तम् अग्निचयनशेषभूतसंतत्याख्येष्ट- चतुर्थोऽनुवाकः १८०-१८६ कोपधानमन्त्राः वह्निविषयप्रायश्चित्तम् अष्टमोऽनुवाकः २४४-२४७ पञ्चमोऽनुवाकः १८६-१९० अथर्वशिरोभिधानेष्टकामन्त्राः सोमविषयप्रायश्चित्त विधिः नवमोऽनुवाकः २४७-२५५ षष्ठोऽनुवाकः १९०-१९६ सोमशेषभूतेष्टिविधिः एकग्रामवर्तिबहुसोमयागविषय- दशमोऽनुवाकः २५५-२६० विशेषाभिधानम् त्रिवृदादिसांमरूपाणां सप्तमोऽनुवाकः १९६-२०४ सामाङ्गानां कथनम् यूपविराहणादिप्रायश्चित्तानि एकादशोऽनुवाकः २६०-२६२ अष्टमोऽनुवाकः २०४-२०९ सवनीयपुरोडाशाभिधानम् शुद्धिहेतवः प्रकृतौ विनियोक्तव्या द्वादशोऽनुवाकः २६३-२६८ यजमानेन जपनीया मन्त्राः सप्तानां छन्दसां प्रशंसा नवमोऽनुवाकः २०९-२१२ षष्ठः प्रपाठकः... २६८-२८५ राजसूयगतचातुर्मास्यशेषाभिधानम् राजसूययज्ञस्यानुब्राह्मणम् दशमोऽनुवाकः २१२-२१९ प्रथमोऽनुवाकः २६८-२७० चातुर्मास्यविशेषविधिः, तत्प्रशंसा अनुमत्यादीष्टयः च

तैत्तिरीयब्राह्मणम् ix विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् द्वितीयोऽनुवाकः २७०-२७२ अष्टमोऽनुवाकः २९६-२९८ वैश्वदेवहविषां प्रशंसा अभिषेकविधिः तृतीयोऽनुवाकः २७२-२७४ नवमोऽनुवाकः २९८-२९९ वैश्वदेवहविरङ्गविधिः रथारोहणेन विजयविधिः चतुर्थोऽनुवाकः २७४-२७५ दशमोऽनुवाकः २९९-३०१ वरुणप्रघासविधिः विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य पञ्चमोऽनुवाकः २७६-२७७ यजमानस्य सर्वैः सेव्यत्ववर्णनम् पूर्वानुवाकोक्तशेषविधिः अष्टमः प्रपाठकः ... ३०१-३११ षष्ठोऽनुवाकः २७७-२७८ साकमेधविधिः राजसूयानुब्राह्मणम् प्रथमोऽनुवाकः ३०१-३०२ सप्तमोऽनुवाकः २७८-२८० संसृपां हविर्विधिः साकमेधपर्वशेषः द्वितीयोऽनुवाकः ३०२-३०३ अष्टमोऽनुवाकः २८०-२८२ दशपेयविधिः पितृयज्ञविधिः तृतीयोऽनुवाकः ३०३-३०४ नवमोऽनुवाकः २८२-२८४ दिशामवेष्टयः, पशुद्वययुक्तकर्म- पितृयज्ञशेषविधिः विधिः, सात्यदूतहविषां दशमोऽनुवाकः २८४-२८५ विधिः त्र्यम्बकहविषां विधिः चतुर्थोऽनुवाकः ३०४-३०५ सप्तमः प्रपाठकः...२८५-२०१ प्रयुजां हविर्विधिः राजसूयानुब्राह्मणम् पञ्चमोऽनुवाकः ३०५-३०६ प्रथमोऽनुवाकः २८५-२८७ सौत्रामणियागविधिः शुनासीरीयेन्द्रतुर्यहविर्विधिः, षष्ठोऽनुवाकः ३०६-३०८ पञ्चेद्धमीययागः, अपामार्गहोमाः सौत्रामणिविधिः द्वितीयोऽनुवाकः २८७-२८९ सप्तमोऽनुवाकः ३०८ देविकाहवींषि आग्नावैष्ण- पवित्राहविधिः वाग्नीषोमीयसोमापौष्णह- अष्टमोऽनुवाकः ३०८-३०९ विर्निर्वपविधिः साममन्त्रयोर्विशेषाभिधानम् तृतीयोऽनुवाकः २८९-२९१ नवमोऽनुवाकः ३१० रत्निनां हविर्विधिः अभिषेकगतविशेषाभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः २९१-२९२ दशमोऽनुवाकः ३१०-३११ देवसुवां हविर्विधिः पञ्चमोऽनुवाकः २९२-२९३ द्वितीयं काण्डम् ३१३-७७७ जलग्रहणजलाहरण विधिः प्रथमः प्रपाठकः...३१३-३५२ षष्ठोऽनुवाकः २९३-२९४ जलसंस्कारः अग्निहोत्रविधिः सप्तमोऽनुवाकः २९५-२९६ प्रथमोऽनुवाकः ३१३-३१५ दिग्विजयध्यानम् अग्निहोत्रोपोद्घातः

x तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् द्वितीयोऽनुवाकः ३१५-३२२ इत्यादिदक्षिणाप्रतिग्रहमन्त्रानु- अग्निहोत्रनिरूपणम् वाकव्याख्यानम् तृतीयोऽनुवाकः ३२२-३२८ षष्ठोऽनुवाकः ३७६-३७९ अधिश्रयणादिहविः संस्काराः द्वादशाहर्भागगतदशरात्रस्य चतुर्थोऽनुवाकः ३२८-३३४ दशमेऽहनि होतृमन्त्रविधिः उपयुक्तहविः संस्काराः सप्तमोऽनुवाकः ३७९-३८१ पञ्चमोऽनुवाकः ३३४-३४१ काम्यफलसाधनत्वेन सप्तहो अवशिष्टकाम्यद्रव्याङ्गविधिः तृमन्त्रप्रशंसा षष्ठोऽनुवाकः ३४१-३४४ अष्टमोऽनुवाकः ३८१-३८५ अभ्युद्रवणस्य होमाभावप्रती होतृमन्त्राणां सोमयागाङ्गत्वा- कारस्य चाभिधानम् विधानम् सप्तमोऽनुवाकः ३४४ नवमोऽनुवाकः ३८५-३९१ अष्टमोऽनुवाकः ३४५-३४६ होतृमन्त्रोत्पत्तिकथनप्रसङ्गेन दोहनप्रकाराभिधानम् जगत्सृष्टेरभिधानम् नवमोऽनुवाकः ३४७-३४८ दशमोऽनुवाकः ३९२-३९६ अग्निहोत्रमन्त्राभिधानम् देवसृष्टिमध्येऽवस्थितैन्द्रस्य दशमोऽनुवाकः ३४८-३५० देवत्वाधिपत्ववर्णनमाख्यायिकया वह्नेरवस्थाविशेषानुसारेण एकादशोऽनुवाकः ३९६-४०० होमविधिः होतृमन्त्राणां पुरुषार्थाः प्रयोगाः एकादशोऽनुवाकः ३५१-३५२ तृतीयः प्रपाठकः ४००-४३२ सायंप्रातःकालभेदेन पूर्वोक्तशेषाभिधानम् समन्त्रकपरिषेचनविधिः प्रथमोऽनुवाकः ४००-४०३ द्वितीयः प्रपाठकः ... ३५२-४०० सर्वहोतृमन्त्राणां चतुर्होतृशब्देन आरण्यकाण्डगतमन्त्रब्राह्मणम् व्यवहारोपपादनम् प्रथमोऽनुवाकः ३५२-३५८ द्वितीयोऽनुवाकः ४०३-४०६ चित्तिः स्रुगित्यादेर्दशहोत्रा- होतृमन्त्रेण नैमित्तिकयागविधिः ख्यमन्त्रस्य विधानम् तृतीयोऽनुवाकः ४०७-४०८ द्वितीयोऽनुवाकः ३५८-३६४ चतुर्थोऽनुवाकः ४०८-४१० चतुर्होत्रादिमन्त्राणां कृत्वर्थप्रयोगः प्रतिग्रहमन्त्रेषु तृतीयोऽनुवाकः ३६४-३६७ तत्तन्मन्त्राविज्ञानाभिधानम् चतुर्होतृपञ्चहोतृमन्त्रस्थग्रहभागायोः पञ्चमोऽनुवाकः ४१०-४१४ पुरुषार्थप्रयोगविधिः द्वादशाहगतदशरात्रदशमेऽहनि चतुर्थोऽनुवाकः ३६७-३७२ अध्वर्युप्रभृतिप्रष्टॄणां जगत्सृष्टिकथनमुखेन होतृम- गृहपतिरूपप्रवक्तुश्च प्रश्नोत- न्त्रप्रशंसा राभिधानम् पञ्चमोऽनुवाकः ३७२-३७६ षष्ठोऽनुवाकः ४१४-४१७ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव होतृमन्त्रप्रशंसार्थं कर्मविशेषेष्व्-

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xi विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् त्विग्विशेषनिर्णयाभिधानम् द्वितीयोऽनुवाकः ५०९-५१३ सप्तमोऽनुवाकः ४१७-४२० उपहोमशेषाभिधानम् सर्वक्रतुसद्भावसंपादनेना- तृतीयोऽनुवाकः ५१३-५१६ ग्निहोत्रप्रशंसा उपहोमशेषाभिधानम् अष्टमोऽनुवाकः ४२०-४२२ चतुर्थोऽनुवाकः ५१६-५२२ होतृमन्त्रसामर्थ्यप्रशंसा उपहोमशेषाभिधानम् नवमोऽनुवाकः ४२२-४२८ पञ्चमोऽनुवाकः ५२२-५२९ वायुरूपत्वज्ञानेन होतृमन्त्रप्र- उपहोमशेषाभिधानम् शंसा षष्ठोऽनुवाकः ५२९-५३४ दशमोऽनुवाकः ४२८-४२९ उपहोमशेषाभिधानम् होतृमन्त्राणां काम्यप्रयोगविधिः सप्तमोऽनुवाकः ५३४-५३९ एकादशोऽनुवाकः ४३०-४३२ उपहोमशेषाभिधानम् दशहोत्रादिनामप्रवृत्तिनिमि- अष्टमोऽनुवाकः ५३९-५५० त्ताभिधानम् उपहोमशेषः चतुर्थः प्रपाठकः...४३३-५०४ षष्ठः प्रपाठकः...५५१-६३२ उपहोमानां पूर्वभागाभिधानम् सौत्रामणेः कौकिल्या अभिधानम् प्रथमोऽनुवाकः ४३३-४४३ प्रथमोऽनुवाकः ५५१-५५६ उपहोममन्त्राः सौत्रामणेः कौकिल्या ग्रहाभिधानम् द्वितीयोऽनुवाकः ४४३-४४९ द्वितीयोऽनुवाकः ५५६-५५९ उपहोममन्त्राः ग्रहोपस्थानम् तृतीयोऽनुवाकः ४४९-४६३ तृतीयोऽनुवाकः ५५९-५६४ उपहोममन्त्राः ग्रहहोमः चतुर्थोऽनुवाकः ४६३-४७० चतुर्थोऽनुवाकः ५६४-५७१ उपहोममन्त्राः उपहोमाभिधानम् पञ्चमोऽनुवाकः ४७०-४७७ पञ्चमोऽनुवाकः ५७१-५७६ उपहोममन्त्राः अभिषेकाभिधानम् षष्ठोऽनुवाकः ४७७-४८८ षष्ठोऽनुवाक ५७६-५८० उपहोममन्त्राः अवभृथाभिधानम् सप्तमोऽनुवाकः ४८९-४९८ सप्तमोऽनुवाकः ५८०-५८४ उपहोमशेषाभिधानम् होतारमुद्दिश्य मैत्रावरुणेन अष्टमोऽनुवाकः ४९८-५०४ पठनीया एकादश प्रयाजप्रैषाः आग्रयणसूक्तम् अष्टमोऽनुवाकः ५८४-५८९ पञ्चमः प्रपाठकः...५०५-५५० प्रयाजानां पुरोरुचामभिधानम् उपहोमशेषाभिधानम् नवमोऽनुवाकः ५८९-५९० प्रथमोऽनुवाकः ५०५-५०८ ऐन्द्रस्य पशोर्वपापुरोडाशहविषां उपहोमशेषाभिधानम् याज्यानुवाक्ययोः क्रमेण कथनम्

xii तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् दशमोऽनुवाक: ५९०-५९५ प्रथमोऽनुवाक: ६३२-६३५ अनूयाजानामेकादश बृहस्पतिसवाभिधानम् मैत्रावरुणप्रैषा: द्वितीयोऽनुवाक: ६३५-६३७ एकादशोऽनुवाक: ५९६-६०३ वैश्यसवाभिधानम् कौकिल्या: प्रकृतिभूत- तृतीयोऽनुवाक: ६३७-६४० सौत्रामण्याम् “आश्विनं ब्राह्मणसवाभिधानम् धूम्रमालभेत सारस्वतं चतुर्थोऽनुवाक: ६४०-६४२ मेषमैन्द्रमृषभम्” इति विहित- सोमसवाभिधानम् पशुत्रये पञ्चमोऽनुवाक: ६४२-६४३ प्रयाजार्थमैत्रावरुणप्रैषाभिधानम् पृथिसवाभिधानम् द्वादशोऽनुवाक: ६०३-६०६ षष्ठोऽनुवाक: ६४३-६४६ प्रयाजयाज्या आप्रीसंज्ञका: गोसवाभिधानम् त्रयोदशोऽनुवाक: ६०६-६०९ गोसवस्वरूपकथनम् वपापुरोडाशहविषां सप्तमोऽनुवाक: ६४६-६५१ याज्यानुवाक्याभिधानम् ओदनसवस्य होमादिमन्त्रा: चतुर्दशोऽनुवाक: ६०९-६१३ अष्टमोऽनुवाक: ६५१-६५३ अनूयाजानां मैत्रावरुण ओदनसवगतरथारोहणमन्त्रा: प्रैषाभिधानम् नवमोऽनुवाक: ६५३-६५६ पञ्चदशोऽनुवाक: ६१३-६१५ ओदनसवाभिधानम् सूक्तवाकप्रैषाभिधानम् दशमोऽनुवाक: ६५६-६५८ षोडशोऽनुवाक: ६१५-६१८ पञ्चशारदीयविध्यभिधानम् पितृयज्ञविषयमन्त्राभिधानम् एकादशोऽनुवाक: ६५८-६६१ सप्तदशोऽनुवाक: ६१८-६२३ पञ्चशारदीयपशुविधिकथनम् “इन्द्राय वयाधसं पशुमालभेत” द्वादशोऽनुवाक: ६६१-६६७ इति सूत्रकारोदाहृतपश्वन्तरविषये अग्निष्टोदाख्यक्रतौ ग्रहाणां प्रयाजार्था मैत्रावरुणप्रैषा: ग्रहकाले पुरोरुचामभिधानम् अष्टादशोऽनुवाक: ६२३-६२६ त्रयोदशोऽनुवाक: ६६८-६७२ आप्रिनामकप्रयाजयाज्या- इन्द्रस्तुत्यागे ग्रहाणां नामभिधानम् पुरोरुचामभिधानम् एकोनविंशोऽनुवाक: ६२६-६२७ चतुर्दशोऽनुवाक: ६७२-६७४ वपापुरोडाशहविषां अप्तोर्यामविधेरभिधानम् याज्यानुवाक्या: पञ्चदशोऽनुवाक: ६७४-६७९ विंशोऽनुवाक: ६२७-६३२ यज्ञसंयुक्तालौकिकराजाभिषेका- वपापुरोडाशहविषामनूयाजानां भिधानम् मैत्रावरुणप्रैषा: षोडशोऽनुवाक: ६७९-६९१ सप्तम: प्रपाठक:... ६३२-६९२ पूर्वोक्ताभिषेकाङ्गत्वेन सवनाम्नामेकाहविशेषाणामभिधानम् रथारोहणाभिधानम्

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xiii विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् सप्तदशोऽनुवाकः ६८४-६८७ तृतीयोऽनुवाकः ७९८-८०२ राजाभिषेकाङ्गवपनाभिधानम् चान्द्रमसादीष्टीनां याज्यानु- अष्टादशोऽनुवाकः ६८७-६९२ वाक्याः विघ्नाख्यैकाहविशेषाभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः ८०२-८१० अष्टमः प्रपाठकः... ६९२-७७७ देवनक्षत्रेष्टीनां विधयः काम्यपशूनां याज्यानुवाक्याः पञ्चमोऽनुवाकः ८१०-८१६ यमनक्षत्रेष्टिविधयः प्रथमोऽनुवाकः ६९२-६९९ षष्ठोऽनुवाकः ८१६-८२१ वायव्यादिपशुसूक्ताभिधानम् चन्द्रमःप्रभृतीष्टिविधयः द्वितीयोऽनुवाकः ६९९-७०७ वशादिपशुसूक्तानि द्वितीयः प्रपाठकः...८२२-८४२ तृतीयोऽनुवाकः ७०७-७१५ दर्शपूर्णमासेष्टिविधिः सौम्यादिपशुसूक्तानामभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः ७१५-७२३ प्रथमोऽनुवाकः ८२२-८२३ अभिमातिषाहेन्द्रादिपशुसूक्ता- वत्सापाकरणविधिः भिधानम् द्वितीयोऽनुवाकः ८२३-८२५ पञ्चमोऽनुवाकः ७२३-७३३ बर्हिःसंन्नधिविधिः ऐन्द्राग्नपश्वादिसूक्ताभिधानम् तृतीयोऽनुवाकः ८२५-८२८ षष्ठोऽनुवाकः ७३३-७४२ दोहनसंबन्धिविधिः सावित्रादिपशुसूक्तानामभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः ८२८-८३० सप्तमोऽनुवाकः ७४२-७५२ निर्वापविधिः सौर्यादिपशुसूक्तानामभिधानम् पञ्चमोऽनुवाकः ८३०-८३२ कण्डनविधिः अष्टमोऽनुवाकः ७५३-७६६ षष्ठोऽनुवाकः ८३२-८३३ वेहदादिपशूनां सूक्ताभिधानम् पेषणविधिः नवमोऽनुवाकः ७६६-७७७ सप्तमोऽनुवाकः ८३४-८३५ शुक्लकृष्णपश्वादीनां सूक्ताभिधानम् कपालसंबन्धिविधिः तृतीयं काण्डम् ७७९-१२९३ अष्टमोऽनुवाकः ८३५-८३८ पुरोडाशसंबन्धिविधिः प्रथमः प्रपाठकः... ७७९-८२१ नवमोऽनुवाकः ८३८-८४१ नक्षत्रेष्टियाज्यानुवाक्या वेदिकासंबन्धिविधिः नक्षत्रेष्टिविधयश्च दशमोऽनुवाकः ८४१-८४२ इध्माबर्हिःसादनविधिः प्रथमोऽनुवाकः ७७९-७८९ तृतीयः प्रपाठकः ...८४२-८६१ देवनक्षत्रेष्टीनां याज्यापुरोनुवाक्याः दर्शपूर्णमासेष्टिविधिः द्वितीयोऽनुवाकः ७८९-७९८ प्रथमोऽनुवाकः ८४२-८४३ यमनक्षत्राणामिष्टिसु याज्या स्रुक्संमार्जनसंबन्धिविधिः पुरोनुवाक्याः

xiv तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् द्वितीयोऽनुवाकः ८४३-८४५ षष्ठोऽनुवाकः ८६६-८६७ मार्जनार्थदर्भाणामग्नौ कुब्जादिप्रश्नविवाकान्तपशूनां प्रक्षेपणविधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः तृतीयोऽनुवाकः ८४५-८४६ सप्तमोऽनुवाकः ८६७-८६८ पत्नीसंहननविधिः स्तेनहृदयादिरजयित्र्यन्तपशूनां चतुर्थोऽनुवाकः ८४६-८४७ तत्तद्देवताभिः सहविधिः आज्योत्पवनविधिः अष्टमोऽनुवाकः ८६८-८६९ पञ्चमोऽनुवाकः ८४८-८४९ दार्वाहारादिपरिवेष्टृन्तपशूनां स्रुक्स्वाज्यस्य ग्रहणसंबन्धिविधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः षष्ठोऽनुवाकः ८४९-८५१ नवमोऽनुवाकः ८६९-८७० स्रुक्सादनसंबन्धिविधिः हस्तिपाद्यनुक्षत्तृन्तपशूनां सप्तमोऽनुवाकः ८५१-८५४ तत्तद्देवताभिः सह विधिः पौरोडाशविधिः दशमोऽनुवाकः ८७० अष्टमोऽनुवाकः ८५४-८५६ अयस्तापाद्यस्वन्तपशूनां इभक्षणादिकम् तत्तद्देवताभिः सह विधिः नवमोऽनुवाकः ८५६-८५९ एकादशोऽनुवाकः ८७०-८७१ प्रस्तरप्रहरणादि यमस्वादिदावापान्तपशूनां दशमोऽनुवाकः ८५९-८६० तत्तद्देवताभिः सह विधिः पत्नीयोक्त्रविमोचनम् द्वादशोऽनुवाकः ८७१-८७२ एकादशोऽनुवाकः ८६०-८६१ धैवरादिकिंपूरुषान्तपशूनां उपवेषप्रहरणविधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः चतुर्थः प्रपाठकः... ८६१-८८९ त्रयोदशोऽनुवाकः ८७२-८७३ मनुष्यपशूनां विधिः ऋतुलादिचर्म्मणान्तपशूनां प्रथमोऽनुवाकः ८६१-८६३ तत्तद्देवताभिः सह विधिः मनुष्यपशुविधिः चतुर्दशोऽनुवाकः ८७३-८७४ द्वितीयोऽनुवाकः ८६३-८६४ पौल्कसादिप्रच्छिदान्तपशूनां सूतादितक्षान्तपशूनां तत्तद्देवताभिः विधिः सह विधानम् पञ्चदशोऽनुवाकः ८७४-८८९ तृतीयोऽनुवाकः ८६४-८७८ पुंश्चल्वादितलवान्तपशूनां कौलालादिश्वनितान्तपशूनां तत्तद्देवताभिः सह विधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः षोडशोऽनुवाकः ८७४-८७५ चतुर्थोऽनुवाकः ८६५ कितवादिगोविकर्तनकर्त्तृन्त- जाराद्यनूरुधान्तपशूनां मनुष्यपशूनां तत्तद्देवताभिः सह तत्तद्देवताभिः सह विधिः विधिः पञ्चमोऽनुवाकः ८६५-८६६ सप्तदशोऽनुवाकः ८७५-८७६ पौञ्जिष्टादिकण्टककारान्तपशूनां अष्टादशोऽनुवाकः ८७६-८७७ तत्तद्देवताभिः सह विधिः पुरुषादिपुरुषान्तपशूनां तत्तद्देवताभिः सह विधिः

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xv विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् एकोनविंशोऽनुवाकः ८७७-८७८ द्वितीयोऽनुवाकः ८९४-८९९ अतिह्रस्वादि कुमार्यन्तमनुष्यपशूनां प्रयाजविषया मैत्रावरुणप्रैषमन्त्राः तत्तद्देवताभिः सह विधिः तृतीयोऽनुवाकः ८९९-९०३ पञ्चमः प्रपाठकः...८७८-८८९ आप्रीसंज्ञका होत्रा पठनीयाः इष्टिहौत्रस्य मन्त्राणामभिधानम् प्रयाजयाज्याः प्रथमोऽनुवाकः ८७८-८७९ चतुर्थोऽनुवाकः ९०३-९०४ इष्टिहौत्रस्य मन्त्राः होतुर्जपः पर्यग्निकरणीया ऋचः द्वितीयोऽनुवाकः ८७९-८८०. पञ्चमोऽनुवाकः ९०४-९०५ सामिधेन्यः अध्रिगप्रैषवादिनं होतारं प्रति तृतीयोऽनुवाकः ८८० मैत्रावरुणप्रैषः ऋक्संबन्धिनिवित् षष्ठोऽनुवाकः ९०५-९१३ चतुर्थोऽनुवाकः ८८१ होतुर्ध्रिगुं प्रति प्रैषाभिधानम् ऋक्संबन्ध्यादापनम् सप्तमोऽनुवाकः ९१३-९१५ पञ्चमोऽनुवाकः ८८१ स्तोकविषयमैत्रावरुणानु- प्रयाजाः वचनाभिधानम् षष्ठोऽनुवाकः ८८१-८८२ अष्टमोऽनुवाकः ९१५-९१६ आज्यभागौ वपापुरोडाशस्विष्टकृतां सप्तमोऽनुवाकः ८८२-८८४ मैत्रावरुणवक्तृकाः पुरोनुवाक्याः याज्यानुवाक्याः प्रैषाश्च अष्टमोऽनुवाकः ८८४-८८५ नवमोऽनुवाकः ९१७-९१८ इडाह्वानम् वपापुरोडाशस्विष्टकृतां याज्याः नवमोऽनुवाकः ८८५-८८६ दशमोऽनुवाकः ९१८-९२३ अनूयाजाः मनोतासूक्ताभिधानम् दशमोऽनुवाकः ८८५-८८७ एकादशोऽनुवाकः ९२३-९२७ सूक्तवाकः हविर्वनस्पतिस्विष्टकृतां मैत्रा एकादशोऽनुवाकः ८८७ वरुणेन वक्तव्याः पुरोनुवाक्याः शंयुवाकः प्रैषाश्च द्वादशोऽनुवाकः ८८७-८८८ द्वादशोऽनुवाकः ९२७-९२८ पत्नीसंयाजाः हविर्वनस्पतिस्विष्टकृतां याज्याः त्रयोदशोऽनुवाकः ८८८-८८९ त्रयोदशोऽनुवाकः ९२८-९३३ इडाह्वानम् अनूयाजानां मैत्रावरुणप्रैषाभिधानम् षष्ठः प्रपाठकः...८८९-९३६ चतुर्दशोऽनुवाकः ९३३-९३४ पाशु कहौत्र विधिः अनूयाजविषया होतुर्याज्या एकादश प्रथमोऽनुवाकः ८८९-८९४ पञ्चदशोऽनुवाकः ९३४-९३६ यूपसंस्कार सूक्तवाकविषयो मैत्रावरुण प्रैषः

xvi तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् सप्तमः प्रपाठकः... ९३६-१०३८ दध्ना पयसा वा मधुमिश्रेण अच्छिद्रकाण्डाभिधानम् प्रोक्षणे मन्त्राः प्रथमोऽनुवाकः ९३६-९४४ चतुर्दशोऽनुवाकः १०३४-१०३९ दर्शपूर्णमासविषयाणां केषां- अवभृथादिसेचनादिमन्त्राः चित्प्रायश्चित्तानामभिधानम् अष्टमः प्रपाठकः...१०३९-१११२ द्वितीयोऽनुवाकः ९४४-९४९ अश्वमेधब्राह्मणम् अग्निहोत्रसांनाय्यसाधारण- अश्वमेधे प्रथममहः प्रायश्चित्तानामभिधानम् तृतीयोऽनुवाकः ९४९-९५३ प्रथमोऽनुवाकः १०३९-१०४१ मुख्याग्न्यसंभवेऽनुकल्पभूत- अश्वमेधब्राह्मणम् , तत्र होमाधाराणामभिधानम् यजमानसंस्काराः चतुर्थोऽनुवाकः ९५३-९६८ द्वितीयोऽनुवाकः १०४१-१०४४ ऐष्टिकयाजमानमन्त्राभिधानम् ब्रह्मोदनाभिधानम् पञ्चमोऽनुवाकः ९६९-९७९ तृतीयोऽनुवाकः १०४४-१०४९ दर्शपूर्णमासाङ्गभूतकतिपय- रशनयाऽश्वबन्धनाभिधानम् मन्त्राणामभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः १०४९-१०५२ षष्ठोऽनुवाकः ९७९-९९५ रशनया बद्धस्याश्वस्याव- चतुर्थपञ्चमानुवाकयोरनुक्ता गाहनप्रदेशे नीत्वाऽवगाहन- दर्शपूर्णमासेष्टिमन्त्राः स्याभिधानम् सप्तमोऽनुवाकः ९९५-१००३ पञ्चमोऽनुवाकः १०५२-१०५४ सोमाङ्गभूतदीक्षाया अङ्गभूता महर्त्विजामश्वप्रोक्षणाभिधानम् मन्त्राः षष्ठोऽनुवाकः १०५४-१०५८ अष्टमोऽनुवाकः १००३-१००६ अश्वशरीराद्भूभौ पततां पशुविषयप्रायश्चित्तमन्त्राभि- बिन्दूनामनुमन्त्रणाभिधानम् धानम् सप्तमोऽनुवाकः १०५८-१०६१ नवमोऽनुवाकः १००६-१०१४ एकस्याध्वर्योरिव चतुर्दिक्षु अभिषवादिविषयमन्त्राः प्रोक्षणस्याभिधानम् दशमोऽनुवाकः १०१४-१०१९ अष्टमोऽनुवाकः १०६१-१०६३ सौमिकप्रायश्चित्तमन्त्राः अश्वचरितानामश्वरूपाणां च एकादशोऽनुवाकः १०१९-१०२४ होमाः दर्शपूर्णमासप्रायश्चित्तमन्त्राः नवमोऽनुवाकः १०६४-१०६८ द्वादशोऽनुवाकः १०२४-१०२९ अश्वनामवाचनस्याश्वोत्सर्गस्य अग्निष्टोमादावेकविंशत्या चाभिधानम् दर्भपुञ्जीलैः पाव्यमानस्य- दशमोऽनुवाकः १०६८-१०७२ यजमानस्य जपार्था मन्त्राः दीक्षाभिधानम् त्रयोदशोऽनुवाकः १०२९-१०३४ एकादशोऽनुवाकः १०७२-१०७४ अवभृथकर्मणि ऋजीषस्य- पूर्वानुवाकोक्तवैश्वदेवहोमस्प- मन्त्राः

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xvii विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् द्वादशोऽनुवाकः १०७५-१०७६ पूर्वस्मिन्नौपवसथ्यदिने यूपाः पूर्वोक्तदीक्षायाः पूर्वं प्रयाक्तव्यास्तेषामन्त्राभिधानम् प्रमुक्तोऽश्वश्रुतःशतैः पालितः विंशोऽनुवाकः १०९९-११०३ सन्सवेच्छया संवत्सरमेकं यूपानां स्थापनाद्यभिधानम् संचरति, तस्मिन्संवत्सरे एकविंशोऽनुवाकः ११०३-११०६ देवयजनदेशे प्रतिदिनं चेतव्याग्न्यादेर्विशेषाभिधानम् कर्तव्येष्टित्रयस्याभिधानम् द्वाविंशोऽनुवाकः ११०६-११०८ त्रयोदशोऽनुवाकः १०७७-१०७९ अश्वमेध उक्थ्याख्यस्य दीक्षायाः प्राचीने संवत्सरे द्वितीयस्याह्नो बहिष्पवमाने प्रतिदिनं कालत्रयेऽनुष्ठेयेष्टीनां विशेषाभिधानम् कर्तव्यत्वं पूर्वानुवाकेऽभिहितम् , त्रयोविंशोऽनुवाकः ११०८-१११२ तस्मात्संवत्सरादूर्ध्वं दीक्षाकाल अश्वे पर्यंग्न्यानां पशूनां उखासंभरणं कृत्वा नियोजनम् तस्यांखारव्यस्याग्नेरा नवमः प्रपाठकः...१११२-११८० ब्रह्मन्नित्यादिमन्त्रैरुपस्थानं कर्तव्यम् , तत्राऽऽब्रह्मन्नित्य- अश्वमेधब्राह्मणम् नुवाके द्वादश वाक्यानि तेषां (द्वितीयमहस्तृतीयं चाहः) वाक्यानामत्र क्रमेण व्याख्यानम् प्रथमोऽनुवाकः १११२-१११५ चतुर्दशोऽनुवाकः १०७९-१०८१ अश्वमेधप्रकरणम् , अन्नहोमाभिधानम् तत्राष्टादशिनां पञ्चदशोऽनुवाकः १०८१-१०८४ पशूनामा लम्भविधिप्रकारः अन्नहोमप्रकारविशेषाभिधानम्... द्वितीयोऽनुवाकः १११६-१११९ षोडशोऽनुवाकः १०८४-१०८८ चातुर्मास्यादिपशूनां प्रयोगः अन्नहोममन्त्रविधानाय तृतीयोऽनुवाकः १११९-११२० पूर्वानुवाकेऽन्नहोममन्त्राद्यन्तानु- रोहितादिपशूनां वपाहोमसा- वाक्यौः संक्षेपेण हित्याभिधानम् व्याख्यातायोरेवात्र विस्तरेण चतुर्थोऽनुवाकः ११२१-११२७ व्याख्यानम् अश्वस्य रथयोजनालंकारादीनां सप्तदशोऽनुवाकः १०८८-१०९३ विधिः सप्तदशाष्टादशयोरनुवाकयोः पञ्चमोऽनुवाकः ११२७-११३१ सप्तमकाण्डगतद्वितीयप्रपाठ- ब्रह्मोद्यनामकानां जगत्स्थितहेतोः कव्यतिरिक्तप्रपाठकगताना- परब्रह्मणो विषये होतृब्रह्मणोः मन्नहोममन्त्राणां च व्याख्यानम् संवादाना मभिधानम् अष्टादशोऽनुवाकः १०९३-१०९७ षष्ठोऽनुवाकः ११३१-११३५ अन्नहोमानुवाकेष्ववशिष्टा- मृताश्वोपचाराभिधानम् नामनुवाकानां व्याख्यानम् सप्तमोऽनुवाकः ११३५-११४० एकोनविंशोऽनुवाकः १०९७-१०९९ मृताश्वोपचारमन्त्राणामवशिष्टानां त्रिरात्ररूपस्याश्वमेधस्य व्याख्याम् प्रथमदहः

xviii तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् अष्टमोऽनुवाकः ११४०-११४२ तत्राऽऽदौ बहुविधानामनिर्वच- अश्वमेधस्य तदीयपशुविधीनां च नेनाश्वस्तुतिः प्रशंसा द्वाविंशोऽनुवाकः ११७५-११७८ नवमोऽनुवाकः ११४२-११४५ ऋषभालम्भाभिधानम् अश्वमेधसंबन्धित्रिरात्रस्योत्तमेऽहनि त्रयोविंशोऽनुवाकः ११७८-११८० पशूनामभिधानम् , अश्वावयवेषूपासनाभिधानम् दशमोऽनुवाकः ११४५-११४७ दशम प्रपाठकः ... ११८०-१२१३ महिमाख्यग्रहयोरभिधानम् सावित्रचयनाभिधानम् एकादशोऽनुवाकः ११४७-११४८ शरीरहोमानां स्विष्टकृदाहुतीनां प्रथमोऽनुवाकः ११८०-११८४ चाभिधानम् सावित्रचयन इष्टकोपधानादिमन्त्राः द्वादशोऽनुवाकः ११४९-११५२ द्वितीयोऽनुवाकः ११८४-११८६ शरीरहोमस्विष्टकृद्धोमोभयमध्यव- सावित्रचयने स्वयमातृण्णानामु- र्त्यश्वस्तोमीयहोामविधि पधानाभिधानम् त्रयोदशोऽनुवाकः ११५२-११५४ तृतीयोऽनुवाकः ११८६-११८७ सावित्रमष्टाकपालं प्रातर्निर्वपती- निष्पन्नायाश्चितेरध्वर्युकर्तृको- त्याद्यनुवाकोक्तास्विष्टिषु पस्थानाभिधानम् संवत्सरानुष्ठानरूपवशेषाभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः ११८८-११८९ चतुर्दशोऽनुवाकः ११५४-११५७ निष्पन्नायाश्चितेर्यजमानकर्तृ- सावित्रमष्टाकपालं कोपस्थानाभिधानम् प्रातर्निर्वपतीत्याद्यनुवाकोक्तेष्टिषु पञ्चमोऽनुवाकः ११९० गानस्याभिधानम् होतरनुशंसनाभिधानम् पञ्चदशोऽनुवाकः ११५७-११६० षष्ठोऽनुवाकः ११९१ अवभृथविषयहोमविशेषाभिधानम् शतरुद्रीयादिमन्त्रसाध्यवद्वाहुतीनां षोडशोऽनुवाकः ११६०-११६३ संस्रावेणाऽऽज्येन यजमानक- उपाकरणमन्त्रव्याख्यानाद्यभिधानम् र्तृकमुखशोधनाभिधानम् सप्तदशोऽनुवाकः ११६३-११६६ सप्तमोऽनुवाकः ११९१-११९२ अश्वमेधीयाश्वस्य होमानामाभिधानम् रोगादिनिमित्तप्रायश्चित्ताभिधानम् अष्टमोऽनुवाकः ११९२-११९६ अष्टादशोऽनुवाकः ११६६-११६८ मृत्युग्रहाभिधानम् ब्रह्मोदनाभिधानम् नवमोऽनुवाकः ११९६-१२०५ एकोनविंशोऽनुवाकः ११६८-११७० ध्यानरूपसावित्राग्निविद्याया विभूत्वादिभर्द्वादशभिर्गुणैरश्व- अभिधानम् मेधस्य प्रशंसा दशमोऽनुवाकः १२०५-१२०८ विंशोऽनुवाकः ११७०-११७२ सावित्राग्निविद्यावयवविशे- अश्वस्य संज्ञपनप्रकाराभिधानम् षवेदनामाभिधानम् एकविंशोऽनुवाकः ११७२-११७५ एकादशोऽनुवाकः १२०९-१२१३ उत्तरवेद्युपवापाभिधानम्, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xix विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् सावित्राग्निविद्यायाः प्रशंसा द्वादशः प्रपाठकः...१२४७-१२९३ एकादशः प्रपाठकः...१२१४-१२४७ चातुर्होत्राग्निचयनवैश्व- नाचिकेताग्निचयनविधिः सृजाग्निचयनप्रयोगः प्रथमोऽनुवाकः १२१४-१२२१ प्रथमोऽनुवाकः १२४७-१२४९ नाचिकेताग्निचयनप्रकरणम्, वैश्वसृजचयनाङ्गभूतासु दिवः- तत्रेष्टकोपधानमन्त्राणामभिधानम्, श्येन्यारुण्यापाद्याख्येष्टिषु दिवः- द्वितीयोऽनुवाकः १२२१-१२२३ श्येन्यारुण्येष्टिसंबन्धिनीनामनु- नाचिकेताग्निचयनसंबन्धि- वाक्यानां याज्यानां च प्रतीकानि होममन्त्राभिधानम् द्वितीयोऽनुवाकः १२४९-१२५६ तृतीयोऽनुवाकः १२२३-१२२४ वैश्वसृजचयनाङ्गभूतदिवः- नाचिकेताग्निचयनहोमोपयोगिनो श्येनेष्टिविधिः वसोर्धारायाः तृतीयोऽनुवाकः १२५६-१२६० प्रतिनिधिरूपमन्त्रस्याभिधानम् चतुर्थीनुवाके विधास्यमानवैश्व- चतुर्थोऽनुवाकः १२२४-१२२५ सृजचयनाङ्गभूतापाद्याख्येष्टीना- नाचिकेताग्निचयनेऽन्नहोम- मनुवाक्या याज्याश्च मन्त्राभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः १२६०-१२६४ पञ्चमोऽनुवाकः १२२५-१२२७ अपाद्याख्येष्टीनामभिधानम् नाचिकेताग्निचयने पञ्चमोऽनुवाकः १२६४-१२७४ विश्वप्रीनामकहोममन्त्राभिधानम् चातुर्होत्रचयनाभिधानम् षष्ठोऽनुवाकः १२२७-१२३० षष्ठोऽनुवाकः १२७४-१२७७ नाचिकेताग्निचयन वैश्वसृजचयनाभिधानम्, तत्र उपस्पर्शादिमन्त्राभिधानम् वैश्वसृजचयनोपयोगिनस्तिसृषु सप्तमोऽनुवाकः १२३१-१२३३ लेखासूत्तमलेखायामुपधानार्था नाचिकेताग्निदेवतोपासनाभिधानम् मन्त्राः अष्टमोऽनुवाकः १२३४-१२३९ सप्तमोऽनुवाकः १२७८-१२८१ नाचिकेताग्न्युपासकस्य वैश्वसृजचयनाभिधानम्, तत्र नाचिकेताग्निं चिन्वानस्य च वैश्वसृजचयनोपयोगिनो मध्य- ब्रह्मलोकप्राप्तिलक्षणं यत्फलं तस्य मलेखायामपधानार्था मन्त्राः मृत्युराहित्यदर्शनार्थमुद्दालक- अष्टमोऽनुवाकः १२८१-१२८३ नचिकेतसोःपितापुत्र- वैश्वसृजचयनाभिधानम्, योराख्यायिका तत्राऽऽभ्यन्तरलेखायामुपधाना- नवमोऽनुवाकः १२३९-१२४४ र्थमन्त्राः नाचिकेताग्निचयनप्रयोगाभिधानम् नवमोऽनुवाकः १२८३-१२९३ दशमोऽनुवाकः १२४५-१२४७ वैश्वसृजचयनाभिधानम्, तत्र नाचिकेताग्निचयनप्रशंसा ब्रह्मणा पठनीयानां मन्त्राणामभिधानम् समाप्तेयं तैत्तिरीयब्राह्मणस्य विषयानुक्रमणी ।

Digitized by Madhuban Trust, Delhi CC-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain.