तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

प्राक्कथनम् v सृष्टिपरकानि, नक्षत्रसम्बन्धीनि च वर्त्तन्ते। देवविषयकाख्यानानां माध्यमेन देवशास्त्रस्य देवपरिवारस्य च विकासो दृष्टव्य । द्वितीयकाण्डे सर्वाधिका सामग्री सृष्टिप्रक्रिया विश्लेषणपरा अस्ति। नासदीयसूक्तस्य प्रभावः परिलक्ष्यते। सृष्टे. प्राक न किमप्यासीत्। अव्यक्तेन इच्छा कृता यद् व्यक्तः स्याम् ‘तदसदेव सन्मनोऽकुरुत स्यामिति। सोऽतप्यत अनन्तरं च धूम अग्निः ज्योति आम्रादीनि च सृष्टानि। सर्वाधिकं मनसो योगदानमभवत ‘असतोऽधि मनोऽसृज्यत। मनः प्रजापतिमसृजत्। प्रजापति प्रजाः असृजत् सृष्टे संरक्षणं प्राकृतिकनियमानां संरक्षणेऽऽधृतमस्ति इदं ऋत् इत्यभिधीयते। अनतिक्रमणीयोऽयं ऋत इति ‘ऋते समुद्र आहितःऋत भूमिरियमाश्रिता । आचारदर्शने ब्राह्मणमिदं कथयति देववद् मानवीयाचरणं भवितव्यम्। सत्या सुन्नृता च वाणी, तपोमयं जीवनं, संगठनं समाजस्य , अतिथिसत्कारः, सम्पत्ते परोपकाराय विनियोजनं, सात्त्विकमाहारं, ब्रह्मचर्यस्य पालनम्-विशेषरूपेण समाद्रियते। एतेषां पालनेऽसावधानतया प्रायश्चित्तेन परिशुध्यति। सत्यस्य परिपालनं सर्वश्रेष्ठं मन्यते। ‘आहिताग्नि नानृतं वदेत्।’ अनृतात् सत्यमुपैमि मानुषाद्दैवमुपैमि’। दैवीं वाचं यच्छामि’। तपोमयं जीवनं ब्राह्मणेस्मिन् महनीयं जीवनमूल्यं संवर्धितं । तपसा देवा उच्चां स्थितिं प्राप्तवन्तः। ऋषीणां स्वर्गिकं सुखं तथा शत्रूणां च विनाश तपसाभवत्। तपसर्षयः स्वरन्वविन्दन् ।‘तपसा सपत्नान् प्रणुदोमशतीः’। लोकस्य प्रतिष्ठा श्रद्धाश्रिता भवति। ‘श्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते।’ मानवस्य मन एव सर्वोच्च प्रजापतिरस्ति। सर्वा क्रिया मनसैव सिध्यन्ति अतएव मनसः शुद्धिः परमावश्यकी। इत्थं शाश्वतिकानि जीवनमूल्यानि बहुसंस्तुतानि तैत्तिरीयब्राह्मणे । विदितमेवेदं सर्वेषां विदुषां सर्वत्र सुप्रसिद्धं च तत्रभवान् आचार्य-सायन चतुर्णामपि वेदानांमर्थं भाष्यमुखेन प्रकाशयामास। तत्रापि प्रथमतः प्रणीतं विशिष्टतरं तैत्तिरीय कृष्णयजुर्वेदस्य भाष्यमेव सर्वतः प्राधान्येन वरीवति। ‘यज्ञस्य मात्रां वि मिमीते उत्व’ (ऋग्वेद १० । ७१ । ११) मन्त्रवर्णनात् वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ता’ इति स्मरणाच्च सर्वेषामेव वेदानां यज्ञार्थमेव प्रवृत्तिः। यज्ञे चास्मिन् यजुर्वेदस्यैव प्राधान्यात् तथा च अधीतस्वशाखाद्याभिनिवेशेन विशेषतया तदर्थप्रकाशन कौतुहलेन स्वनुष्ठितयज्ञादि क्रियाकलाप-विज्ञानप्राचुर्याच्च प्रथमतॊ कृष्ण यजुर्वेदभाष्यं प्रणीतमाचार्येण । भाष्यं च तदतिगम्भीरं महद्विस्तीर्णं यज्ञादितत्त्वविचारप्रचुरं विशेषतः ब्राह्मणकल्पसूत्राद्यनुरोधेन सुप्रसिद्ध-प्रकृति-विकृतिरूपदर्शपूर्णमाससोमादि-