तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

१२६ (१.३.५) तैत्तिरीयब्राह्मणम् पाठस्तु-अ॒ङ्कौ न्य॒ङ्काव॒भितो॒ रथं॒ यौ ध्वान्तं॒ वाता॑ग्रम॒नुसं॒चर॑न्तौ दू॒रे हे॒तिरिन्द्रि॑यावा॒न्पत॒त्री ते नो॑ऽग्नयः॒ पप्र॑यः पारयन्तु” इति । रथमभितो यावङ्कौ लक्षणभूतौ पार्श्वविशेषौ, न्यङ्कौ नितरां लक्षणभूतौ चक्रविशेषौ । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-“अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति पक्षसी वा” इति । ध्वान्तं ध्वन्युपेतं वाताग्रं वायोरपि पुरोदेशं शीघ्रतया वायुमप्यतिलङ्घ्यानुक्रमेण संचरन्तौ तादृग्भ्यामुभाभ्यामग्नयो नोऽस्मान्पारयन्तु धावनावधिं पारयन्तु । कीदृशा अग्नयः पप्रयोऽपेक्षितमर्थं पूरयितारः । येऽग्नयो दूरे हेतिरित्यादिनामोपेतास्ते । एतन्मन्त्रगतमग्निपदं रथावस्थदेवतापरत्वेन व्याचष्टे । वै॒श्व॒दे॒वो वै रथ॑: । अ॒ङ्कौ न्य॒ङ्काव॒भितो॒ रथं॒ यावि॒त्याह॑ । या एव दे॒वता॒ रथे॒ प्रवि॑ष्टाः । ताभ्य॑ एव नम॑स्करोति । आ॒त्मनोऽना॑र्त्यै॒ इति॑ । दूरे हेतिरित्यादिनामका अग्नयोऽत्र विश्वेदेवाः । तद्वाहनरूपोऽयं रथः । पारयन्त्विति प्रार्थनैव नमस्कारस्तेन नमस्कारेण तदीयं रथमारूढस्यापि स्वस्याऽऽर्तिर्न भवति । वेदनं प्रशंसति- अश्मा॑रथं भावुकोऽस्य॒ रथो॑ भवति । य ए॒वं वेद॑ (४) , इति । स्व॒दय॑ति प्लू॒प्लूय॑ति॒ व्यावृत्यै॒ अना॑र्त्यै॒ द्वे च॑ । शमयुक्तो रथः शमरथो मन्दगतिः । अशमरथः शीघ्रगती रथः । तच्छीलोऽस्य वेदितूं रथो भवति । अत्र विनियोगसंग्रहः- देव होमोऽत्र कर्माऽऽदाविन्द्रस्य रथमाहरेत् । वाजस्य वेदिमध्ये तमभ्यावर्त्तयते रथम् ।। अप्प्वश्वान्प्लावयेद्वायुर्युनक्ति तुरगं रथे । अपां तदश्वपृष्ठानि मार्ष्टि विष्णो रथं व्रजेत् ।। अङ्कौ रथे मृशेत्पक्षावष्टौ मन्त्रा इहोदिताः ।। इति । अथ मीमांसा । प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-