तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.२) २२९ पुरा कदाचिद्युयुत्सवो देवाः परस्परमिदमब्रुवन्नेषामसुराणां युद्धार्थं वयमनुकूलया सामग्र्याऽरात्स्म समृद्धा अभूमेति। यस्मिन्नक्षत्रे तदिदं वचन मब्रुवंस्तस्य नक्षत्रस्यानूराधा इति नाम संपन्नम्। तदनुकूलया सामग्र्या राद्धिः। समृद्धिरेत्रेति व्युत्पत्तेः। एषामसुराणां मध्ये ज्येष्ठं पुरुषं मुख्यमवधिष्मेति यस्मिन्नक्षत्रेऽब्रुवंस्तस्य नक्षत्रस्य ज्येष्ठघ्नीति नाम। तत्र नामैकदेशेन ज्येष्ठेति लौकिको व्यवहारः। भीमसेन भीम इतिवत्। एवमसुराणां मूलं निवासस्थानमवृक्षमव विच्छिन्नं कृतवन्तो वयमिति यस्मिन्नक्षत्रेऽब्रुवंस्तस्य नक्षत्रस्य मूलबर्हणीति नाम। मूलस्य बर्हणमुद्यमनमुच्छेदनमत्रेति व्युत्पत्तेः। अत्राप्येकदेशेन लौकिको व्यवहारः। ययोर्नक्षत्रयोर्देवकृतमुपद्रवं सोढुमशक्ता असुरास्तस्य नक्षत्रद्वयस्याषाढा इति नाम। न सहन्तेऽत्रेति व्युत्पत्तेः। श्रोणेति संघवाची। यस्मिन्नक्षत्रे प्रहारसंघोऽसुरेष्वभूत्तस्य श्रोणेति नाम। श्रवणमिति लौकिकव्यवहारः। यस्मिन्नक्षत्रे देवैरुक्तमधिक्षेपमसुर- संघोऽशृणोत्त्तस्यश्रविष्ठा इति नाम। धनिष्ठेति लौकिकव्यवहारः। यस्मिन्नक्षत्रेऽसुकृतं प्रहाराणां शतं देवा अभिष्यन्ननायासेन चिकित्सितवन्तस्तस्य शतभिषगिति नाम। प्रोष्ठपदारख्ये नक्षत्रद्वये देवाः स्वकीयान्यायुधान्यसुरयोधनायोद्यतवन्तस्तस्मान्नक्षत्रद्वयस्य प्रोष्ठपद- नामत्वम्। यस्मिन्नक्षत्रे देवा अरवन्तासुरभीतिकरं शब्दमकुर्वंस्तस्य रेवतीति नाम। यस्मिन्नक्षत्रे देवा रथेऽश्वानयोजित-वन्तस्याश्वयुगिति नाम। यस्मिन्नक्षत्रे प्राणानामपहारामसुरा अवहंस्तस्यापभरणीति नाम। प्राणभरणादपगतत्वात्। तान्येतान्यनूराधादीनि यमवदसुराणां मरणहेतुत्वाद्यमनक्षत्राणि। तत्र नामनिर्वचनादेव तेषामधमत्वेन वर्जनत्वप्रतीतेरितरनक्षत्रेषु कृत्तिकादिषूत्तमत्वप्राप्त्या तेषु लौकिकवैदिककाम्यानुष्ठानं विधत्ते- यान्ये॒व दै॑वनक्ष॒त्राणि॑। तेषु॑ कुर्वीत॒ यत्का॒री स्यात्॑। पुण्या॒ह ए॒व कु॑रुते (९), इति। व॒कारै॒वं व॒दोभ॒यो॑रे॒नं लो॒कयो॑र्विदुरजयन्न॒रेव॑तीमुपा॑तिष्ठन्त नक्ष॑त्र॒त्वम॒न्यानि॒ यानि॑ यमनक्ष॒त्राण्यश्रो॑लो॒द्यमनक्ष॒त्राणि॒ त्रीणि॑ च। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके पञ्चमाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ यत्काम्यं कर्म करोतीति यत्कारी स पुरुषस्तत्कर्म देवनक्षत्रेषु कुर्वन्नितरेषां कालदोषाणामुपशान्त्या पुण्याह एव कृतवान्भवति।