तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.८) २४५ पुनर्गाच्छतीत्यपीच्यम् । यदा वह्निज्वाला तदा तदा सूर्यरश्मिरित्येवं तेषां निश्चयः । एतच्च युक्तम् । एतस्यैव तेजसो रात्रावग्निप्रवेशस्य दिवसे सूर्यप्रवेशस्य चाग्निहोत्रब्राह्मणे प्रपञ्चयिष्यमाणत्वात् । इत्था चन्द्रमसो गृहे । एवमेव चन्द्रमण्डले यो रश्मिस्तन्नामाप्यस्मिन्नेवाग्नौ मन्यन्ते । सूर्यरश्मिरेव चन्द्रगतत्वात् । “सुषुम्नः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमाः” इति श्रुत्यन्तरात् । यः सूर्यरश्मिर्यश्च चन्द्ररश्मिस्तदुभयरूपेयमग्निजवालेति तात्पर्यार्थः । इष्टके तथा विधाग्निरूपा त्वमसि । अथ चतुर्थीमाह- इन्द्र॑मिद्गा॒थिनो॑ बृ॒हत् (१) । इन्द्र॑म॒र्केभि॑र॒र्किणः॑ । इन्द्रं॑ वा॒णी॑रनूषत, इति । गाथिनः सामगा इन्द्रमिदिन्द्रमेव बृहद्यथा महद्भवति तथा गायन्तीति शेषः । अर्किणः शस्त्रिणो होतारः । अर्कैभिरर्चनीयैः शस्त्रैरिन्द्रं शंसन्तीति शेषः । वाणीर्ध्वन्योर्वाच इन्द्रमनूषत स्तुवन्ति । ह इष्टके तथाविधेन्द्ररूपा त्वमसि । अथ पञ्चमीमाह- इन्द्र॒ इद्धर्योः॒ सचा॑ । संमि॑श्ल॒ आं वचो॒युजा॑ । इन्द्रो॑ वज्री॑ हिर॑ण्ययः॑, इति । हर्योरश्वयोरिन्द्र इदिन्द्र एव सचा सक्तः । संबद्धो हरिद्वययुक्ते रथेऽवस्थित इत्यर्थः । तथा वचोयुजा नानाविधवाक्यसंदर्भयुक्तेन स्तोत्रेण, आ समन्तात्संमिश्लः संयुक्तः । स एवेन्द्रो वज्री वज्रहस्त । हिरण्ययः सुवर्णाभरणयुक्तः । अथ षष्ठीमाह- इन्द्रो॑ दी॒र्घाय॒ चक्ष॑से । आ सूर्य॑ऽरोह यदि॒वि । वि गोभि॒रद्रि॑मैरयत्, इति । अथेन्द्रो दीर्घाय चक्षसे दूरवर्तिनो दर्शनाय दिवि द्युलोके सूर्यमारोहयदारोहं कृतवान् । स च सूर्यो गोभी रश्मिभिरद्रिं पर्वतादियुक्तां भूमिं विशेषणैरयतप्रेरितवान्प्रकाशितवानित्यर्थः । अथ सप्तमीमाह-