तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.८) ४३ प्र॒जाप॑तिर॒ग्निम॑सृजत (२) । सोऽश्वो॑ वा॒रो भू॒त्वापरा॑ङ्डत् । तं वार॑वन्ती॒येना॑वारयत । तद्वा॑रवन्ती॒यस्य॑ वारवन्ती॒यत्वम् । श्यै॒तेन॑ श्ये॒ती अ॑कुरुत । तच्छ्यै॒तस्य॑ श्यै॒तत्वम् । यद्वा॑रवन्ती॒यम॒भिगा॑य॑ते । वा॒र॒यि॒त्वैवैनं॑ प्रति॑ष्ठित॒माध॑त्ते । श्यै॒तन॑ श्ये॒ती कु॑रुते, इति । यः प्रजापतिना सृष्टोऽग्निः स वारोऽश्वो भूत्वा पुनरावृत्तिरहितः पलायनमकरोत् । यो हस्तद्वयेन खलिनं गृहीत्वा बलान्निवारणीयः स वारः । तं वारमश्वं पलायमानं वारवन्तीयेन साम्ना प्रजापतिर्निवारयामास । “अश्वं नत्वा वारवन्तम् ” इत्यस्यामृच्युत्पन्नं वारवन्तीयम् । निवारणहेतुत्वात्तस्य वारवन्तीयं नाम संपन्नम् । निवारितमश्वं श्यैतसाम्ना श्येतीकृतवान्स्वाधीनीकृतवानित्यर्थः । “अभि प्रवः सुराधसम्' इत्यस्यामृच्युत्पन्नं श्यैतम् । स्वाधीनीकरणहेतुत्वात्तस्य श्यैतनाम संपन्नम् । अतो वारवन्तीयसाम्ना पलायनं निवार्य प्रतिष्ठितमग्निमाधाय श्यैतगानेनाग्निं स्वाधीनं करोति । आधानमन्त्रे शिरः शब्दतात्पर्यं दर्शयति- घ॒र्मः शिर॒ इति॑ गार्ह॑पत्य॒माद॑धाति । सशी॒र्षाण॑मे॒वैन॒माध॑त्ते (३) । उपैन॒मुत्त॑रो य॒ज्ञो न॑मति, इति । अग्नेः शिरःसहितत्वे सति न्यूनत्वाभावादुत्तरो दर्शपूर्णमाससोमादिरेनं प्राप्नोति । संप्रियशब्दतात्पर्यं दर्शयति- रु॒द्रो वा ए॒षः यद॒ग्निः । स आ॑धीयमा॑न ईश्व॒रो यज॑मानस्य प॒शून्‌हि ँ सि॑तोः । संप्रि॑यः प॒शुभि॑र्भुव॒दित्या॑ह । प॒शुभि॑रे॒वैन ँ संप्रि॑यं करोति । प॒शूनामहिँ॑सायै, इति । आधीयमानस्याग्नेः क्रूरत्वेन पशून्हिंसितुं समर्थत्वादहिंसार्थं पशुभिः सह संप्रीतिं मन्त्रेण करोति । यच्छेति पदस्याऽऽशीरर्थं दर्शयति- छ॒र्दिस्तो॒काय॒ तन॑याय य॒च्छेत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वै :