तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला १०९

संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः, विशेष्यविशेषणभावश्चेति षड्विधसन्निकर्षाः प्रत्यक्षज्ञानहेतवो लक्ष्यन्ते, त एवेन्द्रिय- जन्यज्ञाने (प्रत्यक्षे) इन्द्रियव्यापारा इति केचन मन्यन्ते। किन्तु तत्राद्यान्तिमौ विहाय शेषाणां चतुर्णां समवायरूपतया, समवायस्य च नित्यतया तेषामिन्द्रिय- जन्यत्वाभावात् तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वरूपव्यापारता न संभवतीति तत्रेन्द्रियमनःसंयोग एव बाह्यप्रत्यक्षे जननीये इन्द्रियव्यापारो मन्तव्यः, बाह्यप्रत्यक्षे सर्वैरेवेन्द्रियैः साकं मनसः संयोगसत्त्वादित्याह—आद्येत्यारभ्य बोध्येत्यन्तम्। विशेषणविशेष्यभावसन्निकर्षस्याभावप्रत्यक्ष एवोपयोगितया भावप्रत्यक्षस्थलीय- व्यापाराभिप्रायेणाद्यातिरिक्तत्वमुक्तम्। सुखादीनां मानसप्रत्यक्षे चक्षुरादिप- ञ्चेन्द्रियाणामनावश्यकत्वात् तत्रेन्द्रियमनःसंयोगो व्यापारो न भवितुमर्हति, किन्तु आत्ममनः संयोग एव व्यापार इत्याह—मानसेति। न्या.बो. प्रत्यक्षप्रमालक्षणं व्याख्यातुमाह—प्रत्यक्षप्रमाणेति। इन्द्रियार्थसन्निकर्ष- पृ. ३३. जन्यज्ञानत्वं प्रत्यक्षत्वम्। ननु प्रत्यक्षपदेन प्राणिप्रत्यक्षवत् ईश्वरप्रत्यक्षमपि ग्रहीतुं शक्यते, तथा च प्राणिप्रत्यक्षस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वेऽपि ईश्वरप्रत्यक्षस्य नित्यत्वेनेन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वाभावात् तत्र प्रत्यक्षलक्षणाव्याप्तिरित्यत आह— जन्यप्रत्यक्षस्यैवेति । तथा चेश्वरप्रत्यक्षं लक्ष्यमेव नास्ति, अतस्तत्र नैव गच्छतु लक्षणं न तावता काऽपि हानिरित्यर्थः। ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति मूलकृता कृतमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणं लक्षणं व्याचष्टे—ज्ञानमिति। ज्ञानं करणं येषां तानि ज्ञानकरणकानि, तद्भिन्नमित्यर्थः। अत्र ज्ञानपदेन यद्ग्राह्यं तदाह— व्याप्तिज्ञानं सादृश्यज्ञानं पदज्ञानमिति। अनुमितौ व्याप्तिज्ञानस्य, उपमितौ सादृश्यज्ञानस्य शाब्दे च पदज्ञानस्य करणत्वात् तानि ज्ञानकरणकानि भवन्ती- त्याह - ज्ञानकरणकानि अनुमित्युपमितिशाब्दानीति। प्रत्यक्षे इन्द्रियाणामेव करणतया ज्ञानकरणकभिन्नत्वं सुतरां प्रत्यक्षेऽस्तीत्याह - तद्भिन्नमिति । सर्वत्र प्रत्यक्षे लक्षणं सङ्गमयति—तथा चेति। प्रत्यक्षसामान्ये—प्राणिप्रत्यक्षे ईश्वर- प्रत्यक्षे चेत्यर्थः। निर्विकल्पकस विकल्पकयोर्लक्षणे व्याख्यातुं पूर्वं प्रत्यक्षविभागं प्रदर्शयति प्रत्यक्षं विभजते इति। निष्प्रकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकमिति मूललक्षणं व्या- न्या.बो. चष्टे—प्रकारतेति। विशेषणमेव प्रकार इति पूर्वमुक्तम्। तथा च प्रकारतया पृ. ३४. शून्यं यज्ज्ञानं तन्निर्विकल्पकमित्यर्थः। यत्र ज्ञाने किमपि विशेषणं न भवति, तन्निर्विकल्पकमिति तात्पर्यम्। यथा बालविज्ञानमस्माकञ्चोपेक्षात्मकं ज्ञानम्। सर्वं ज्ञानं सविषयकं भवति, नहि किमपि ज्ञानं निर्विषयं भवति। अतएव ज्ञानं विषयी कथ्यते, तत्र भासमानपदार्थाश्च विषयाः कथ्यन्ते। यथा 'अयं घट'