तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला ११५ परामर्शलक्षणं परिष्कृत्य सम्प्रत्यनुमितिलक्षणं निष्कर्षयति-एतादृश- परामर्शति। पक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपितहेतुनिष्ठप्रकारतानिरूपितव्याप्तिनिष्ठ- प्रकारताशालिज्ञानजन्यत्वे सति ज्ञानत्वमनुमितित्वमित्यर्थः। अनुमितिपरमर्शयोर्विशिष्य कार्यकारणभावमाह-अनुमितीति। पर्व- तत्वावच्छिन्नोद्देश्यतेति। अयमाशयः उद्देशयं विधेयञ्चेति द्वयमप्यनुमितावनुभूयते। यदुद्दिश्य किमपि विधीयते तदुद्देश्यम् कथ्यते, किमप्युद्दिश्य यद्विधीयते तद्विधेयमिति कथ्यते। यथा पर्वनमुद्दिश्य वह्निर्विधीयतेऽतः पर्वतोऽत्र उद्देश्यः, वह्निर्विधेयः उद्देश्यता पर्वतनिष्ठा विधेयता च वह्निष्ठाऽस्ति। यथा लक्ष्यताया अवच्छेदकं पृथिवीत्वं, लक्ष्यता च पृथिवीत्वावच्छिन्ना भवति, तथैवात्र उद्देश्यताया अवच्छेदकं पर्वतत्वं, विधेयतायाश्चावच्छेदकं वह्नित्वम्। पर्वतनिष्ठोद्देश्यता पर्वतत्वावच्छिन्ना, वह्नि- निष्ठा विधेयता च वह्नित्वावच्छिन्ना। धर्मसम्बन्धभेदेनावच्छेदकस्य द्वैविध्यात् वह्निष्ठा विधेयता यथा वह्नित्वधर्मेण वच्छिन्ना तथा संयोगसम्बन्धेनाप्य- वच्छिन्ना, संयोगेनैव वह्नेः पर्वते विधेयत्वात्, वह्नित्वावच्छिन्ना विधेयताऽस्ति यस्यामनुमितौ, सा वह्निन्त्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिः। बहुव्रीहौ कप्रत्ययः। एवं प्रकारताविशेष्यतादिवत् उद्देश्यनाव्रिधेयनयोरपि परस्परं निरूप्यनिरूपकभाव- सत्त्वात् पर्वतत्वावच्छिन्नाद्देश्यतानिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवह्नित्वधर्मा- वच्छिन्नवह्नि निष्ठविधेयताकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति अर्थात् पर्वतो वह्निमान् इत्याकारानुमिति प्रति वह्निव्याप्तिविशिष्ट (व्याप्य ) धूमवान् पर्वत इत्या- कारकः वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या व्यातित्वावच्छिन्ना प्रकारता, तन्निरूपिता या धूमत्वावच्छिन्ना प्रकारता, तन्निरूपिता या पर्वतत्वावच्छिन्ना विशेष्यता, तच्छालिनिर्णयः कारणमिति भावः। एतच्च जगदीशभट्टाचार्य- मतेनोक्तम्। एतन्मते यत्रैकस्मिन्नेव पदार्थे किञ्चिन्निरूपिता विशेष्यता तिष्ठति, किञ्चिन्निरूपिता च प्रकारता तिष्ठति, तत्रत्यप्रकारताविशेष्यतयोरभेद एव भवति अतस्तत्र तन्मते विशेष्यतामनुक्त्वा प्रकारतैव व्यवह्रियते। यथाऽत्रैव वह्निव्याप्तिविशिष्टधूमवान् पर्वत इति परामर्शे वह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपित- विशेष्यता व्याप्तौ वर्तते, एव तत्रैव धूमनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताऽप्यस्ति। वह्न्चपेक्षया विशेष्यीभूता धूमापेक्षया प्रकारीभूता (विशेषणीभूता ) व्याप्तिर- स्तीति यावत्। एवं धूमस्य व्याप्त्यपेक्षया विशेष्यत्वात् पर्वतापेक्षया च प्रकार- त्वात् धूमे व्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपिता विशेष्यता विद्यते, एवं पर्वतनिष्ठ विशेष्यता निरूपिता प्रकारताऽपि विद्यते। अतोऽत्र विशेष्यतामनुक्त्वा प्रकारतैव