तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

११६ तर्कसंग्रहे [ अनुमानपरिच्छेदः केवलं व्यवह्रियते जगदीशभट्टाचार्यानुसारिभिः । अतस्तन्मतेनोक्तकार्यकारणभावे वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या व्याप्तित्वावच्छिन्ना प्रकारता इत्ये- वोक्तं न तु वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या व्याप्तित्वावच्छिन्नविशेष्य- तेत्युक्तम् । गदाधरभट्टाचार्यमते तु यत्रैकस्मिन्नेव पदार्थे विशेष्यताप्रकारते उभे तिष्ठतस्तत्र विशेष्यताप्रकारतयोर्नभेदो भवति, किन्तु तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव एव भवत्यतस्तन्मतेन कार्यकारणभावं परिष्करोति—अभेदानङ्गीकर्तृ मते इति । न्या.बो. वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या व्याप्तिनिष्ठविशेष्यता, तादृशविशेष्यत्वा- पृ.४२.वच्छिन्ना या व्याप्तित्वावच्छिन्ना प्रकारता, तन्निरूपिता या धूमनिष्ठविशेष्यता, तादृशविशेष्यत्वावच्छिन्ना या धूमत्वावच्छिन्ना प्रकारता, तन्निरूपिता या पर्वतत्वावच्छिन्ना विशेष्यता तच्छालिनिर्णयः उक्तस्वरूपानुमिति प्रति कारणमिति भावः । अनुमितिकारणीभूतस्यैवंविधनिर्णयस्य स्वरूपमाह—स चेति । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्श इत्यत्र व्याप्तिर्घटकीभूता विद्यते तस्याः स्वरूपं व्याख्यातुमारभते—यत्रेतीति । यत्र यत्रेति वाक्ये द्विरुक्तं यत्रेति पदं वीप्सां गमयति । सा च वीप्सा यावन्ति धूमाधिकरणानि सन्ति, तेषु सर्वेष्वेव वह्निरस्तीति बोधयति । एतावता वह्निर्धूमव्यापक इत्यर्थतो लभ्यते इति सर्वमाह—यत्रपदवीप्सेन्यादिना लब्धमित्यन्तेन ग्रन्थेन । यत्र यत्रेति वाक्यस्य स्पष्टीकरणं स्वय मूलकारेणैव ‘साहचर्यनियमो व्याप्ति’रिति वाक्येन कृतं, तदेव व्याख्यातुं न्यायबोधिनीकार आरभते—तदेवेति । एतदर्थस्त्विति । साहचर्य- नियम इत्यस्यार्थस्त्वित्यर्थः । नियतस्य साहचर्यं व्याप्तिरिति भावः । नियतपदस्य ‘व्यापकम्’ इत्यर्थः, साहचर्यपदस्य च ‘सामानाधिकरण्य’मित्यर्थः इत्याह— नियतत्वमिति । व्यापकञ्च वह्निर्भवतीत्युक्तमेव । समानमधिकरणं यस्य स समानाधिकरणः, तस्य भावः सामानाधिकरण्यम् । नियतस्य व्यापकीभूतस्य वह्नेः सामानाधिकरण्यं धूमेऽस्ति, यतः यद् वह्नेरधिकरणं वर्तते महानसादि, तदेव धूमस्याप्यधिकरणं वर्तते । ततो वह्न्यधिकरणमहानसादिवृत्तित्वमेव वह्निसामा- नाधिकरण्यमिति लभ्यते । न्या.बो. एवमाशयवानेव टीकाकारो विशेषरूपेण व्याप्तिस्वरूपमाह—तथा चेति । पृ.४३.धूमव्यापकीभूतो यो वह्निस्तत्सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति भावः । वह्नौ कीदृशं धूमव्यापकत्वमित्याह—धूमसमानेति । धूमसमानाधिकरणीभूतो योऽत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगिताया अनवच्छेदकीभूतो यो धर्मस्तद्वत्त्वमित्यर्थः । धूमसमानाधिकरणत्वञ्च धूमाधिकरणे वर्तमानत्वम् । तथा च धूमाधिकरणं पर्वतादिक, तत्र वर्तमानोऽभावो घटाभावः ( घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः ),