तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला १२१ पृथिवीति परामर्शकारः । यत्र यत्र इतरभेदाभावोऽस्ति यथा जले, तत्र गन्धा- भावो विद्यतेऽत इतरभेदाभावव्यापकीभूताभावः गन्धाभावः, तत्प्रतियोगी गन्धः, तद्वती पृथिवीति परामर्शवाक्यार्थः । पृथिवीत्वावच्छिन्नोद्देश्यता निरूपितेतरभेद- त्वावच्छिन्नविधेयताकः इत्यनेन 'पृथिवी इतरेभ्यो भिन्ना' इत्यस्यार्थः उक्तः । यथा जलमित्यादेर्मूलस्य यथाश्रुतमर्थमाह-यथाश्रुतमूलार्थस्त्विति । मूलोक्तस्य यदिति पदस्य जलमित्यर्थः । 'इतरेभ्यो न भिद्यते' इति मूलस्य इतरभेदाभाव- वदित्यर्थः । न तद् गन्धवदित्यस्यार्थः 'जलमितरभेदाभावव्यापकगन्धाभावव' दिति । एव सति मूलकारस्य कोऽभिप्रायो निःसृत इत्याह - इत्येवं प्रकारेणेति । अनेन व्यतिरेकयोः साध्याभावहेत्वभावयोः व्याप्तिः प्रदर्शिता । 'न चेयं तथे' त्यत्रेयंपदार्थमाह- इयं पृथिवीति । “न तथा" इत्यस्यार्थः - इतरभेदाभाव- व्यापकगन्धाभाववती न किन्तु तदभावात्मकगन्धवतीति । तस्मान्न तथेति मूले 'तस्मात्' पदस्यार्थः - गन्धाभावाभाववत्त्वादिति । 'न तथे' त्यस्यार्थमाह- इतरभेदाभाववती न किन्तु इतरभेदाभावाभाववती अर्थात् इतरभेदवतीत्यर्थ इति । न्या.बो. पक्षलक्षणव्याख्यानायावतारयति - सन्दिग्धेतीति । मूललक्षणार्थमाह - पृ.५१. साध्यप्रकारकेति । साध्यं प्रकारो यस्य स साध्यप्रकारकः सन्देहः, तत्र यो विशेष्यः सः पक्ष इत्यर्थः । साध्यप्रकारकः संदेहः कीदृशो भवतीत्याह-सन्देह- श्चेति । तथा च पर्वत वह्निमान्नवेति संदेहे पर्वतस्य विशेष्यतया पर्वत एव पक्ष इति भावः । इदं च प्राचां लक्षणम्, तेषां मतेऽनुमितिपूर्वं पक्षे साध्यसन्देहस्याव- श्यमुत्पत्तेः स्वीकारात् । किन्तु नव्यानां नैष पन्थाः । ते हि गगनं मेघवन्नवेति संदे- हाभावेऽपि गगनस्य पक्षत्वसत्त्वेन घनगर्जितश्रवणेन 'गगनं मेघवदिति' गृहान्तर्वर्ति- पुरुषस्यानुमितिर्भवतीति दृष्ट्वा साध्यप्रकारक सन्देह विशेष्यत्वं पक्षत्वमिति नानु- मन्यन्ते, किन्तु अनुमित्युद्देश्यत्वं पक्षत्वम् । तथा च मेघानुमितौ साध्यसन्देहा- भावेऽपि अनुमित्युद्देश्यतया गगनस्य पक्षत्वं नव्यमते उपपन्नम् । इति सर्वमाह- इदञ्चेत्यादिना स्थिरीकृतमित्यन्तेन । न्या.बो. सपक्षलक्षणं व्याख्यातुमवतारयति - निश्चितेतीति । साध्यप्रकारको यो पृ.५२. निश्चयः तद्विशेष्यत्वं सपक्षत्वमिति भावः । साध्यप्रकारकं निश्चयमाह - निश्चयश्चेति । तथा चानुमितेः पूर्वं महानसे साध्यस्य निश्चयसत्त्वात् महानसं सपक्षो भवति । विपक्षतं व्याचष्टे - साध्याभावेति । साध्याभावप्रकारको यो निश्चयः तद्विशेष्यत्वं विपक्षत्वमित्यर्थः । निश्चयप्रकारमाह - निश्चय- श्चेति । तथा चात्र वह्न्यभावप्रकारके निश्चये ह्रदस्य विशेष्यत्वेन ह्रदो विपक्षः कथ्यते । पर्वतो वह्निमानित्यनुमितौ पर्वतः पक्षः, महानसं सपक्षः, ह्रदो विपक्ष इति तात्पर्यम् ।