भारतकोश
तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi

अन्नम्भट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished199 पृष्ठ

पृष्ठ 158, कुल 199 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 158

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४१ कतिः गुणाः के च ते ? - रूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वाप- रत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्का - राश्चतुर्विंशतिगुणाः । कियन्ति कर्माणि कानि च तानि ?— उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि । सामान्यं कतिविधं ?— परम्परं चेति द्विविधं सामान्यम् । पदकृत्यम् परम्परं चेति । परसामान्यपरसामान्यमित्यर्थः । १परत्वं चाधिकदेश- वृत्तित्वम् । अपरत्वं न्यूनदेशवृत्तित्वम् । २. तदेव हि लक्षणं यदव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भावरूपदोषत्रयशन्यम्, यथा गोः सास्नादिमत्त्वम् । अव्याप्तिश्च लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वम्, अत एव गोर्न कपिलत्वं लक्षणं, तस्याव्याप्तिग्रस्तत्वात् ! अतिव्याप्तिश्च लक्ष्यवृत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृत्तित्वम्, अत एव गोर्ण श्रृङ्गित्त्वं लक्षणं तस्यातिव्याप्तिग्रस्तत्वात् । हिन्दी B. द्रव्यत्वजातिसे युक्त होना, गुणवान् होना या कार्यके प्रति समवायिकारण होना ये द्रव्यके सामान्य लक्षण हैं । परसामान्य और अपरसामान्य ये दो प्रकारके सामान्य होते हैं । १. जो सामान्य किसीकी अपेक्षा अधिक देशमें रहे वह परसामान्य है और जो किसीकी अपेक्षा न्यून देशमें रहे वह अपरसामान्य है । जैसे—पृथिवीत्वादि की अपेक्षा द्रव्यत्व परसामान्य है तथा द्रव्यत्वकी अपेक्षा पृथिवीत्व आदि अपरसामान्य है । २. लक्षण वही होता है, जो अव्याप्ति, अतिव्याप्ति और असंभव रूप तीनों दोषोंसे रहित हो । जैसे गोका “सास्नावत्त्व” लक्षण है । लक्षणका लक्ष्यके किसी भागमें न रहना अव्याप्ति है । इसीलिये कपिलत्व गोका लक्षण नहीं है, क्योंकि श्वेत गोमें नहीं रहनेसे वह अव्याप्तिदोषसे ग्रस्त है । लक्ष्यमें रहते हुए अलक्ष्यमें भी रहना अतिव्याप्ति है । इसीलिये श्रृङ्गत्व गोका लक्षण नहीं है, क्योंकि महिषमें भी रहनेके कारण श्रृङ्गत्वलक्षण अतिव्याप्तिदोषसे ग्रस्त है । लक्ष्यमात्रमें न रहना असंभवदोष है । जैसे गोका एकशफवत्त्व ( एक खुर होना ) लक्षण नहीं है, क्योंकि किसी भी गोमें एक खुर नहीं होनेसे वह लक्षण असंभवदोषग्रस्त है ।