तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

१४२ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः कियन्तो विशेषाः ? — नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव । समवायः कतिविधः ? — समवायस्त्वेक एव । अभावः कतिविधः ? — अभावश्चतुर्विधः — प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्यो- न्याभावश्चेति । पृथिव्याः किं लक्षणं, कति च भेदाः ? — तत्र गन्धवती पृथिवी । सा द्विविधा नित्याऽनित्या च । नित्या — परमाणुरूपा । अनित्या — कार्यरूपा । पुनस्त्रिविधा — शरीरे- न्द्रियविषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्धग्राहकं घ्राणं नासाग्रवर्ति । विषयो मृतपाषाणादिः । पदकृत्यम् असम्भवश्च लक्ष्यमात्रावृत्तित्वम् । यथा-गोरेकशफवत्त्वं न लक्षणं तस्या- सम्भवग्रस्तत्वात् । नित्येति । १ध्वंसभिन्नत्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वं नित्य- त्वम् । ध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ध्वंसभिन्नेति विशेषणम् । घटादावति- व्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । ध्वंसप्रतियोगित्वं प्रागभावप्रतियोगित्वं वाऽनित्यत्वम् । शरीरेति । यद्भोगायतनं तदेव शरीरं चेष्टाश्रयो वा । इन्द्रियमिति । चक्षुरादावतिव्याप्तिवारणाय गन्धग्राहकमिति । कालादावति- हिन्दी १. जो ध्वंससे भिन्न हो और ध्वंसका अप्रतियोगी हो, उसे नित्य कहते हैं । ध्वंसका अप्रतियोगी ध्वंस भी है, क्योंकि ध्वंसका ध्वंस नहीं होता है । अतः ध्वंसमे नित्यका लक्षण न चला जाय, इसलिये “ध्वंसभिन्न" यह विशेषण दिया । ध्वंससे भिन्न घटादिमें नित्यलक्षणकी अतिव्याप्तिके निवारणके लिये “ध्वंसाप्रतियोगित्व" यह विशेष्यदल दिया । क्योंकि घट तो ध्वंसका प्रतियोगी होता है । जिसका अभाव होता है, उसे प्रतियोगी कहते हैं । ध्वंस या प्रागभावका जो प्रतियोगी हो, वह अनित्य है । शरीरेति । जो सुखदुःखादिभोगका आधार हो अथवा जिसमें चेष्टा हो, वही शरीर है । इन्द्रियमिति । चक्षु आदिमें घ्राणलक्षणके अतिव्याप्तिवारणके लिये 'गन्धग्राहकम्' यह विशेषण दिया । जन्यमात्रका जनक होनेसे काल भी गन्धग्रहणका कारण है, अतः काल आदिमें घ्राणलक्षणके अतिव्याप्तिवारणके लिये 'इन्द्रियम्' यह कहा ।