तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४३ जलस्य किं लक्षणं, कति च भेदाः ?— शीतस्पर्शवत्य आपः । ता द्विविधाः नित्या अनित्याश्च । नित्याः—परमाणुरूपाः । अनित्याः—कार्यरूपाः । पुनस्त्रिविधाः— शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुणलोके । इन्द्रियं रसग्राहकं रसनं जिह्वाग्रवर्ति । विषयः सरित्समुद्रादिः । तेजसः किं लक्षणं, कति च भेदाः ? — उष्णस्पर्शवत्तेजः । तच्च द्विविधम्—नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधं—शरीरेन्द्रिय- पदकृत्यम् प्रसक्तिवारणायेन्द्रियमिति । विषय इति । १ शरीरेन्द्रियभिन्नत्वे सत्युपभोग- साधनं विषयः । शरीरादावतिव्याप्तिनिरासाय सत्यन्तम् । परमाण्वा- दावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । कालादिवारणाय जन्यत्वे सतीत्यपि बोध्यम् । २. शीतेति । तेजआदावतिव्याप्तिवारणाय शीतेति । आकाङ्क्षावार- णाय स्पर्शेति । कालादावतिप्रसक्तिवारणाय समवायसम्बन्धेनेति पदं देयम् । इन्द्रियमिति । त्वगादावतिव्याप्तिवारणाय रसग्राहकमिति । रसनेन्द्रियरस- सन्निकर्षादावतिव्याप्तिनिरासायेन्द्रियमिति । सरिदिति । आदिना तडा- गहिमकरकादीनां सङ्ग्रहः । उष्णेति । जलादावतिव्याप्तिनिरासायोष्णेति । कालादावतिप्रसङ्ग- वारणाय समवायसम्बन्धेनेति पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते । भौममिति । हिन्दी १. जो शरीर इन्द्रियसे भिन्न हो और उपभोगका साधन हो वह विषय है। उपभोगका साधन शरीरादि भी है, अतः उसमें विषयलक्षणके अतिव्याप्तिनिवारणके लिये ‘शरीरेन्द्रियभिन्नत्वे सति’ यह विशेषण दिया । शरीरेन्द्रियसे भिन्न परमाणु आदिमें अतिव्याप्तिवारणके लिये ‘उपभोगसाधनम्’ यह विशेष्यदल दिया। अतीन्द्रिय परमाणुका उपभोग नही होता है। काल भी शरीर इन्द्रियसे भिन्न होता हुआ उपभोगके प्रति कारण है, अतः उसमें विषयत्वका वारण करनेके लिये ‘जन्यत्वे सति’ यह भी विशेषण जोड़ देना चाहिये । काल तो नित्य है, जन्य नहीं । २. तेज आदिमें अतिव्याप्तिवारणके लिये ‘शीत’ विशेषण दिया । आकाश भी शीतद्रव्यका आश्रय है, अतः आकाशमें अतिव्याप्तिवारणके लिये स्पर्शपद दिया । कालिकसम्बन्धसे काल भी शीतस्पर्शका आश्रय है, अतः कालमें अतिव्याप्तिवारणके लिये समवायसम्बन्धका निवेश करना चाहिये ।