तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

१४४ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः विषयभेदात् । शरीरमादित्यलोके प्रसिद्धम् । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णताराग्रवर्ति । विषयश्चतुर्विधो-भौमदिव्योदर्या- करजभेदात् । भौमं वह्न्यादिकम् । अबिन्धनं दिव्यं विद्युदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुरुदर्यम् । आकरजं सुवर्णादि । वायोः किं लक्षणं, कति च भेदा ?— रूपरहितस्पर्शवान्वायुः । स द्विविधः-नित्योऽनित्यश्च । नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यः कार्यरूपः । पुनस्त्रिविधः—शरीरेन्द्रिय- विषयभेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहकं त्वक् सर्व- शरीरवर्ति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः । शरीरान्तःसञ्चारी वायुः प्राणः । स चैकोऽप्युपाधिभेदात्प्राणापानादिसंज्ञां लभते ॥ आकाशस्य किं लक्षणं, कतिविधं च तत् ? -- शब्दगुणकमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यं च ॥ पदकृत्यम् भुक्तेति । भुक्तस्यान्नादेः पीतस्य जलस्य परिणामो जीर्णता तस्य हेतुरुदर्य- मित्यर्थः । सुवर्णेति । आदिना रजतादिपरिग्रहः । रूपेति । घटादिवारणाय विशेषणम् । आकाशादिवारणाय विशेष्यम् । इन्द्रियमिति । चक्षुरादिवारणाय स्पर्शग्राहकमिति । कालादावतिव्याप्ति- वारणायेन्द्रियमिति । वृक्षेति । आदिपदेन जलादिपरिग्रहः । शरीरान्तरिति । १महावाय्वादावतिव्याप्तिवारणाय विशेषणम् । मनआदिवारणाय विशेष्यम् । धनञ्जयवारणाय सञ्चारीति । उपाधीति । मुखनासिकाभ्यां निर्गमनप्रवेश- नात्प्राणः, जलादेरधोनयनादपानः, भुक्तपरिणामाय जाठरानलस्य समुन्नय- नात्समानः, अन्नादेरूर्ध्वनयनादुदानः, नाडीमुखेषु वितननाद् व्यानः इति क्रियारूपोपाधिभेदातथा व्यवह्रियत इत्यर्थः । शब्देति । २शब्दो गुणो यस्य तत्तथा । असम्भववारणाय शब्दगुणोभयम् । हिन्दी १. बाहर सञ्चरण करनेवाले महावायुमें प्राण लक्षणकी अतिव्याप्ति हो जायगी । अतः उसका वारण करनेके लिये "शरीरान्तः" पद दिया । शरीरके भीतर मन भी सञ्चरण करता है, अतः उसका वारण करनेके लिये वायुपद दिया । शरीरके भीतर रहनेवाले धनञ्जयवायुमें प्राणलक्षणकी अतिव्याप्ति न हो इसके लिये सञ्चारीपद दिया । २. 'शब्दगुणकम्' यहाँ "शब्द है गुण जिसका" ऐसा बहुब्रीहि समास है । असम्भव- दोषका वारण करनेके लिये शब्द और गुण दोनों पद दिये । अर्थात् यदि 'शब्दवत्त्वम्'