भारतकोश
तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi

अन्नम्भट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished199 पृष्ठ

पृष्ठ 162, कुल 199 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 162

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४५ कालस्य किं लक्षणं, कति च-भेदाः ?— अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुर्नित्यश्च । दिशः किं लक्षणं, कतिविधा च सा ?-- प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका नित्या विभ्वी च । आत्मनः किं लक्षणं, कतिविधश्च सः ? - ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधः-जीवात्मा परमात्मा चेति । पदकृत्यम् विभ्विति । सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगीत्यर्थः । अतीतेति । अतीत इत्यादिर्यो व्यवहारोऽतीतो भविष्यन्वर्तमान इत्या- द्यात्मकस्तस्यासाधारणहेतुः काल इत्यर्थः । १नन्विदं लक्षणमाकाशेऽतिव्याप्तं व्यवहारस्य शब्दात्मकत्वादिति चेत्, न, अत्र हेतुपदेन निमित्तहेतोर्विवक्षि- तत्त्वात् । न चैवं कण्ठताल्वाद्यभिघातेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । विभुत्व- स्यापि निवेशात् । प्राचीति । इयं प्राचीयमर्वाचीयं प्रतीचीयमुदीचीत्यादिव्यवहारासाधारणं कारणं दिगित्यर्थः । हेतुर्दिगित्युच्यमाने परमाण्वादावतिव्याप्तिः स्यात्तद्वार- णाय प्राच्यादिव्यवहारहेतुरिति । २आकाशादिवारणायासाधारणेति । ज्ञानाधिकरणेति । भूतलादिवारणाय ज्ञानेति । कालादिवारणाय सम- वायेनेत्यपि देयम् । ईश्वर इति । समवायसम्बन्धेन नित्यज्ञानवानीश्वरः । जीव इति । सुखादिसमवायिकारणं जीव इत्यर्थः । हिन्दी आकाशका लक्षण किया जाय तो आकाशमें शब्दका नित्य योग नहीं होनेसे असम्भव हो जायगा । इसलिए शब्दका समवायमात्र सूचित करनेके लिए गुणपद दिया । यदि केवल गुणवत्त्वको आकाशका लक्षण माना जाय तो भी असम्भवदोष हो जायगा । क्योंकि शब्दातिरिक्त आकाशमें कोई भी ऐसा गुण प्रतीयमान नहीं है जो आकाशको लक्षित कर सके । १. “काललक्षणकी अतिव्याप्ति आकाशमें हो जायगी, क्योंकि अतीतादिव्यवहार शब्दरूप है और शब्दका हेतु आकाश होता है" ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि यहाँ हेतुपदसे निमित्तकारण विवक्षित है, आकाश तो शब्दका समवायिकारण होता है । यहाँ यह आशङ्का नहीं कर सकते हैं कि कण्ठताल्वादिका अभिघात शब्दरूप व्यवहारका निमित्तकारण है, अतः उसमें काललक्षणकी अतिव्याप्ति हो जायगी । क्योंकि कालके उक्त लक्षणमें विभुत्वका भी सन्निवेश कर देनेसे कण्ठताल्वाद्यभिघातमें अतिव्याप्ति नहीं होगी । २. आकाशादि साधारणकारणमें दिक्‌लक्षणकी अतिव्याप्तिवारणके लिए असाधारणकारणका निवेश किया गया । १०