तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)
Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi
अन्नम्भट्ट द्वारा
पृष्ठ 162, कुल 199 में से
संदर्भ में पढ़ेंसहिन्दीपदकृत्यसहितः १४५ कालस्य किं लक्षणं, कति च-भेदाः ?— अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुर्नित्यश्च । दिशः किं लक्षणं, कतिविधा च सा ?-- प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका नित्या विभ्वी च । आत्मनः किं लक्षणं, कतिविधश्च सः ? - ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधः-जीवात्मा परमात्मा चेति । पदकृत्यम् विभ्विति । सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगीत्यर्थः । अतीतेति । अतीत इत्यादिर्यो व्यवहारोऽतीतो भविष्यन्वर्तमान इत्या- द्यात्मकस्तस्यासाधारणहेतुः काल इत्यर्थः । १नन्विदं लक्षणमाकाशेऽतिव्याप्तं व्यवहारस्य शब्दात्मकत्वादिति चेत्, न, अत्र हेतुपदेन निमित्तहेतोर्विवक्षि- तत्त्वात् । न चैवं कण्ठताल्वाद्यभिघातेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । विभुत्व- स्यापि निवेशात् । प्राचीति । इयं प्राचीयमर्वाचीयं प्रतीचीयमुदीचीत्यादिव्यवहारासाधारणं कारणं दिगित्यर्थः । हेतुर्दिगित्युच्यमाने परमाण्वादावतिव्याप्तिः स्यात्तद्वार- णाय प्राच्यादिव्यवहारहेतुरिति । २आकाशादिवारणायासाधारणेति । ज्ञानाधिकरणेति । भूतलादिवारणाय ज्ञानेति । कालादिवारणाय सम- वायेनेत्यपि देयम् । ईश्वर इति । समवायसम्बन्धेन नित्यज्ञानवानीश्वरः । जीव इति । सुखादिसमवायिकारणं जीव इत्यर्थः । हिन्दी आकाशका लक्षण किया जाय तो आकाशमें शब्दका नित्य योग नहीं होनेसे असम्भव हो जायगा । इसलिए शब्दका समवायमात्र सूचित करनेके लिए गुणपद दिया । यदि केवल गुणवत्त्वको आकाशका लक्षण माना जाय तो भी असम्भवदोष हो जायगा । क्योंकि शब्दातिरिक्त आकाशमें कोई भी ऐसा गुण प्रतीयमान नहीं है जो आकाशको लक्षित कर सके । १. “काललक्षणकी अतिव्याप्ति आकाशमें हो जायगी, क्योंकि अतीतादिव्यवहार शब्दरूप है और शब्दका हेतु आकाश होता है" ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि यहाँ हेतुपदसे निमित्तकारण विवक्षित है, आकाश तो शब्दका समवायिकारण होता है । यहाँ यह आशङ्का नहीं कर सकते हैं कि कण्ठताल्वादिका अभिघात शब्दरूप व्यवहारका निमित्तकारण है, अतः उसमें काललक्षणकी अतिव्याप्ति हो जायगी । क्योंकि कालके उक्त लक्षणमें विभुत्वका भी सन्निवेश कर देनेसे कण्ठताल्वाद्यभिघातमें अतिव्याप्ति नहीं होगी । २. आकाशादि साधारणकारणमें दिक्लक्षणकी अतिव्याप्तिवारणके लिए असाधारणकारणका निवेश किया गया । १०