तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)
Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi
अन्नम्भट्ट द्वारा
पृष्ठ 163, कुल 199 में से
संदर्भ में पढ़ें१४६ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मा एक एव । जीवस्तु प्रतिशरीरं भिन्नो विभुनित्यश्च । मनसः किं लक्षणं, कतिविधं च च तत् ?— सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः । तच्च प्रत्यात्मनियतत्वा- दनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च । रूपस्य किं लक्षणं, कतिविधं च तत् ?— चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् । तच्च शुक्लनीलपीतरक्तहरित- पदकृत्यम् सुखेति । आत्ममनःसंयोगादिवारणायेन्द्रियमिति । चक्षुरादिवारणाय सुखेति । चक्षुरिति । १रूपत्वादिवारणाय गुणपदम् । रसादिवारणाय चक्षुर्ग्राह्य इति । २संख्यादिवारणाय मात्रपदम् । यद्यपि प्रभाभित्तिसंयोगवारणाय गुणपदेन विशेषगुणस्य विवक्षणीयतया तत एव संख्यादिवारणं संभवतीति मात्रपदं व्यर्थम् । तथापि सांसिद्धिकद्रवत्ववारणाय तदावश्यकम् । वस्तुतस्तु परमाणुरूपेऽव्याप्तिवारणाय चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षणीयतया विशेषपदं न देयम् । त्र्यणुकादिवारणाय गुणपदं तु देयम् । सप्तेति । रूपमित्यनुषज्यते । हिन्दी १. जो पदार्थ जिस इन्द्रियसे ग्राह्य है, उसमें रहनेवाली जाति भी उसी इन्द्रियसे ग्राह्य होती है—इस नियमके अनुसार रूपमें रहनेवाली रूपत्वजाति भी चक्षुर्मात्र- ग्राह्य है। अतः रूपत्वमें रूपलक्षणकी अतिव्याप्ति न हो, इसके लिए गुणपद दिया गया । २. एकत्वादि संख्या भी चक्षुद्वारा ग्राह्य गुण है, अतः उसमें रूपलक्षणकी अतिव्याप्ति न हो, एतदर्थ मात्रपद दिया गया । अर्थात् संख्या चक्षुर्मात्र ग्राह्य नहीं है क्योंकि त्वगिन्द्रिय द्वारा भी संख्याका ग्रहण होता है । अतः मात्रपद देनेसे लक्षणकी अतिव्याप्ति नहीं हुई । यद्यपि प्रभा और भित्तिका संयोग भी चक्षुर्मात्र ग्राह्य गुण है, अतः उसमें अतिव्याप्ति वारणके लिए गुणपदमे विशेषगुण विवक्षित करना होगा । ऐसी स्थितिमें उसीसे संख्यादिका भी वारण सुतरां हो जायगा । अतः मात्रपद देना व्यर्थ है । तथापि सांसिद्धिकद्रवत्वरूपविशेषगुणका वारण करनेके लिए मात्रपद देना आवश्यक है । वस्तुतः तो परमाणुरूपमें अव्याप्तिवारणके लिए चक्षुर्मात्रग्राह्यजाति (रूपत्व) मत्व विवक्षित करना होगा । ऐसी स्थितिमें प्रभाभित्तिके संयोगमें उक्तजाति (रूपत्व) मत्व नहीं होनेसे सुतरां अतिव्याप्ति नहीं होगी । अतः गुणमें विशेषपद देना तो