तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

१४८ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः स्पर्शस्य किं लक्षणं, के च भेदाः ? — त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः । स च त्रिविधः-शीतोष्णा- नुष्णाशीतभेदात् । पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतो जले । उष्णस्तेजसि अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोः । रूपादिचतुष्टयं कुत्र पाकजमपाकजं वा कुत्र ? — रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च । अन्यत्रापाकजं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । सङ्ख्याया किं लक्षणम्, कुत्र च सा वर्तते ? — एकत्वादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा नवद्रव्यवृत्तिः । एकत्वा- दिपरार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं मित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्यमेव । परिमाणस्य किं लक्षणं, के च तस्य भेदाः ?— मानव्यवहारासाधारणकारणं परिमाणम् । नवद्रव्यवृत्ति । पदकृत्यम् स्पर्शत्यादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय त्वगिन्द्रियेति । सङ्ख्यादिवारणाय मात्रपदम् । तत्रेति । पृथिव्यादिचतुष्टये । शीत इति शीतस्पर्शः । उष्ण इति उष्णस्पर्शः । एकत्वादीति । एकत्वमित्यादिर्यो व्यवहारः एको द्वावित्याद्यात्मकस्तस्य हेतुः संख्या इत्यर्थः । घटादिवारणाय एकत्वादीति । कालादिवारणाया- साधारणेत्यपि देयम् । ननु संख्याया अवधिरस्ति न वेत्यत आह-एकत्वा- दीति । तथाच—एकं दश शतं चैव सहस्रमयुतं तथा । लक्षं च नियुतं चैव कोटिरर्बुदमेव च ॥ वृन्दः खर्वो निखर्वश्च शङ्खः पद्मश्च सागरः । अन्त्यं मध्यं परार्धं च दशवृद्ध्या यथाक्रमम् ॥ इति महदुक्तेः परार्धपर्यन्तैव संख्या इति भावः । मानेति । मानं परिमितिस्तस्या यो व्यवहारः-इदं महदिदमणु-इत्याद्या- त्मकः तस्य कारणं परिमाणमित्यर्थः । दण्डादिवारणाय मानेति । कालादि- हिन्दी जाना चाहिये—ऐसी आशङ्का हो सकती है, तथापि भोक्ताके अदृष्टविशेषसे कस्तूरी- आदिमें त्र्यणु कान्तरकी उत्पत्ति हो जानेसे न्यूनता या सच्छिद्रता नहीं आने पाती है । कपूर आदिमें तो वैसे अदृष्टका अभाव होनेसे त्र्यणुकान्तरकी उत्पत्ति नहीं होती है और उसमें न्यूनता आ जाती है ।