तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)
Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi
अन्नम्भट्ट द्वारा
पृष्ठ 69, कुल 199 में से
संदर्भ में पढ़ें५० तर्कसंग्रहः [ अनुमानपरिच्छेदः न्यायबोधिनी अत्र पृथिवीत्वावच्छिन्नं पक्षः, पृथिवीतरजलाद्यष्टभेदः साध्यम्, गन्धवत्त्वं हेतुः। अत्र यद्गन्धवत्तदितरभेदवदित्यन्वयदृष्टान्ताभावाद् गन्धव्यापकेतरभेद- सामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्तिग्रहासम्भवः । किन्तु यत्र यत्र पृथिवीतरभेदा- भावस्तत्र तत्र गन्धाभावो यथा जलादिकमिति व्यतिरेकदृष्टान्ते जलादावि- तरभेदाभावरूपसाध्याभावव्यापकता गन्धाभावे गृह्यते । इममेवार्थं मनसि निधाय 'यदतरेभ्यो न भिद्यते न तद्गन्धवत् यथा जलमि'ति ग्रन्थेन मूल- कारो व्यतिरेकव्याप्तिमेव प्रदर्शितवान् । एवं प्रकारेण व्यतिरेकव्याप्तिग्रहानन्तरमितरभेदाभावव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगिगन्धवती पृथिवीत्याकारकव्यतिरेकिपरामर्शात् पृथिवीत्वावच्छिन्नो- द्देश्यतान्निरूपितेतरभेदत्वावच्छिन्नविधेयताका 'पृथिवी इतरभेदवती' त्याका- रकानुमितिर्जायत इति तत्त्वम् । यथाश्रुतमूलार्थस्तु-यथा जलमिति। यत् = जलम्, इतरेभ्यो न भिद्यते = इतरभेदाभाववत्, न तद्गन्धवत् = जलमितरभेदाभावव्यापकगन्धाभाववत्, न चेयं तथेति । इयं पृथिवी न तथा = इतरभेदाभावव्यापकगन्धाभाववती न किन्तु तदभावात्मकगन्धवती । तस्मान्न तथेति । तस्मात् = गन्धाभावाभाव- हिन्दी-कला उक्त अनुमान में पृथिवीत्वावच्छिन्न पक्ष है, पृथिवी से इतर जो जलादि आठ द्रव्य हैं, उनका भेद साध्य है, और गन्धवत्त्व हेतु है। यहाँ पर जो “गन्धवान् है वह इतरभेदवान् है” ऐसा अन्वयदृष्टान्त नहीं होने से गन्धरूप हेतु का व्यापक जो इतरभेद- रूप साध्य, उसका सामानाधिकरण्यरूप अन्वयव्याप्ति का निश्चय होना असंभव है। किन्तु इसके विपरीत जहाँ जहाँ इतरभेदाभावरूप साध्याभाव है, वहाँ-वहाँ गन्धाभावरूप हेत्वभाव है, जैसे जलादि में । इस प्रकार जलादिरूप व्यतिरेकदृष्टान्त में इतरभेदा- भावरूप साध्याभाव की व्यापकता गन्धाभावरूप हेत्वभाव में गृहीत हो रही है। इस प्रकार साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूप केवलव्यतिरेकित्व गन्ध- वत्त्व-हेतु में घटित हो जाता है। इसलिये गन्धवत्त्व-हेतु केवलव्यतिरेकी है। इसी आशय को मन में रख कर मूलकार ने उक्त अनुमान में केवलव्यतिरेकव्याप्ति को ही प्रदर्शित किया । इस प्रकार से व्यतिरेकव्याप्ति का ग्रहण होने के अनन्तर “इतरभेदाभाव- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिगन्धवती पृथिवी” इत्याकारक व्यतिरेकिपरामर्श होने से पृथिवीत्वावच्छिन्नोद्देश्यतान्निरूपित जो इतरभेदत्वावच्छिन्ना विधेयता, ( साध्यता ) तादृश साध्यतावाली “पृथिवी इतरभेदवती” इत्याकारक अनुमिति उत्पन्न हो जाती है । यही वस्तुस्थिति है । यहाँ की शेष न्यायबोधिनी पूर्व व्याख्यान से गतार्थ है।